Naar de inhoud

Deze pagina is automatisch vertaald uit het Frans. Zij is niet nagelezen door een moedertaalspreker: de Franse versie is bindend. Lees de Franse versie

Spelen · quiz van de misvattingen

Legende of geschiedenis?

Gedistilleerde dranken slepen uitvindende monniken, ronde jaartallen en te mooie anekdotes met zich mee. Beslis bij elke bewering: gestaafd, legende of ertussenin. Het oordeel komt met zijn bewijzen.

Lees de bewering, kies een oordeel en lees dan de uitleg: daar draait het om. Een reeks telt tien beweringen, gekozen uit vierentwintig.

  1. Bewering 1

    “De Bénédictine geeft een elixer weer dat in 1510 werd ontwikkeld door een monnik van de abdij van Fécamp, Dom Bernardo Vincelli.”

    Het oordeel bekijken

    Legende

    De likeur wordt in 1863 ontwikkeld en in 1864 onder die naam gelanceerd door een negociant uit Fécamp, Alexandre Le Grand, die zegt het recept te hebben teruggevonden in een manuscript van de voormalige abdij. Dat manuscript is nooit getoond, en geen enkele onafhankelijke bron bevestigt het bestaan van de monnik Vincelli of van zijn elixer. De monnik dient het etiket: hij geeft een likeur uit het Tweede Keizerrijk drieënhalve eeuw ouderdom.

    Om te onthouden: 1863-1864, Alexandre Le Grand: dat is wat de bronnen vaststellen. De monnik van 1510 is een merkverhaal.

    Hoe we het weten

    OCSC, lemma “Bénédictine”; verhaal van het huis op benedictinedom.com (wat het merk over zichzelf zegt).

  2. Bewering 2

    “Absint maakte gek: het thujon van de plant veroorzaakte hallucinaties en aanvallen.”

    Het oordeel bekijken

    Legende

    Het “absintisme” wordt in de 19e eeuw beschreven door de psychiater Valentin Magnan, op grond van dierproeven met zuivere essence, in doses die niets met een glas te maken hebben. In 2008 analyseerde een team dertien flessen van vóór 1915: hun thujon (0,5 tot 48,3 mg per liter) is van dezelfde orde als dat van de absinten van nu. De waargenomen stoornissen worden verklaard door de alcohol, zeer geconcentreerd en in hoeveelheid gedronken, niet door een stof die eigen is aan de plant.

    Om te onthouden: Het gevaar van absint was dat van alcohol, zeer geconcentreerd en in hoeveelheid gedronken.

    Hoe we het weten

    D. W. Lachenmeier et al., “Chemical composition of vintage preban absinthe…”, Journal of Agricultural and Food Chemistry, 56 (9), 2008, p. 3073-3081; M. J. Eadie, “Absinthe, epileptic seizures and Valentin Magnan”, J. R. Coll. Physicians Edinb., 39, 2009.

  3. Bewering 3

    “De Arabische geleerden hebben de distillatie uitgevonden.”

    Het oordeel bekijken

    Legende

    Het toestel wordt meerdere eeuwen eerder beschreven in het Grieks-Romeinse Egypte: omstreeks het jaar 300 schrijft Zosimos van Panopolis de alambiek met drie tuiten toe aan Maria de Jodin. De geleerden van de Arabisch-islamitische wereld vervolmaken en geven het door tussen de 8e en de 10e eeuw, wat aanzienlijk is — maar het is geen uitvinding.

    Het idee dat alcohol in de Arabische wereld zou zijn “uitgevonden”, is onjuist: het toestel en de methode worden daar verfijnd, het gebruik voor alcohol ontwikkelt zich later in het Westen.

    De Tijdlijn, “De Arabisch-islamitische wereld verfijnt het toestel” (8ste–10de eeuw)

    Om te onthouden: Alexandrijnse uitvinding, Arabische vervolmaking, Westers gebruik voor alcohol.

    Hoe we het weten

    R. J. Forbes, A Short History of the Art of Distillation, Leiden, Brill, 1948; OCSC, lemma “distillation”.

  4. Bewering 4

    “Napoleon I dronk cognac van Courvoisier en nam er vaten van mee naar Sint-Helena.”

    Het oordeel bekijken

    Legende

    Emmanuel Courvoisier is omstreeks 1809 handelaar in wijn en brandewijn in Bercy; het huis vestigt zich pas in de jaren 1820-1830 in Jarnac, in de Charente. Het bezoek van de keizer in 1811 en de vaten van Sint-Helena berusten op geen enkel gepubliceerd document: ze komen van het huis. De slogan “The Brandy of Napoleon” en het keizerlijke silhouet worden in de 20e eeuw gelanceerd door de familie Simon, eigenaar vanaf 1909.

    Om te onthouden: Napoleon op het etiket dateert uit de 20e eeuw, niet uit het keizerrijk.

    Hoe we het weten

    OCSC, lemma “Courvoisier”; fiche Courvoisier van cognac-ton.nl, die de uiteenlopende data vermeldt en de keizerlijke levering in twijfel trekt.

  5. Bewering 5

    “Gin werd in de 17e eeuw als geneesmiddel uitgevonden door een Leidse arts, Franciscus Sylvius.”

    Het oordeel bekijken

    Legende

    Sylvius wordt in 1614 geboren. Maar gedistilleerde jenever wordt in de Nederlanden al in 1606 belast, een recept voor brandewijn met jeneverbes staat in een Antwerps distilleerboek uit het midden van de 16e eeuw, en de dichter Jacob van Maerlant raadde omstreeks 1266-1270 in wijn gekookte jeneverbessen aan. De Universiteit Leiden zelf heeft de toeschrijving in 2016 ontmanteld.

    De toeschrijving van de uitvinding van gin aan de arts Franciscus Sylvius is onjuist: hij wordt in 1614 geboren, terwijl gedistilleerde jenever dan al enkele decennia is geattesteerd.

    De Tijdlijn, “Jenever in de Nederlanden” (16de eeuw)

    Om te onthouden: Jenever gaat Sylvius met meerdere generaties vooraf.

    Hoe we het weten

    Universiteit Leiden, “The dubious Leiden roots of genever and gin”, 2016; OCSC, lemma “Sylvius”.

  6. Bewering 6

    “Het te grote etiket van de Angostura komt van een drukfout die men besloot te houden.”

    Het oordeel bekijken

    Ertussenin

    De kern is gestaafd: Johann Siegert ontwikkelt zijn bitters in Angostura, in Venezuela (de stad wordt in 1846 omgedoopt tot Ciudad Bolívar) — in 1824 volgens de traditie, 1820 of 1830 volgens andere auteurs —, en zijn zonen verplaatsen het bedrijf halverwege de jaren 1870 naar Port of Spain, op Trinidad. Het verhaal van het etiket — twee broers die elk een deel van de verpakking bestellen, een misverstand, een bewaarde fout — heeft geen datum en geen stuk: het is een anekdote van het huis, mooi en niet te controleren.

    Om te onthouden: Plaats en familie zijn zeker, de data bij benadering; het etiket is een merkanekdote.

    Hoe we het weten

    C. Martin, “The History and Production of Angostura Bitters”, alcademics.com; verhaal van het huis: 200 Years — The Angostura Story (wat het merk over zichzelf zegt).

  7. Bewering 7

    “De groene Chartreuse volgt een recept dat in 1605 aan de monniken werd overhandigd.”

    Het oordeel bekijken

    Ertussenin

    Volgens de traditie van de orde overhandigt François-Annibal d'Estrées, latere maarschalk, in 1605 aan de kartuizers van Vauvert, in Parijs, een manuscript van een “elixer van het lange leven”; volgens de archieven van de orde wordt de formule van het Élixir végétal in 1764 in de Grande Chartreuse vastgelegd. Maar de groene likeur verschijnt pas omstreeks 1840. Het manuscript van 1605 is een opgeëiste afstamming, niet het recept van de likeur die men kent.

    Om te onthouden: 1605: een manuscript volgens de traditie; omstreeks 1840: de groene Chartreuse.

    Hoe we het weten

    OCSC, lemma “Chartreuse”; verhaal van de orde op chartreuse.fr (wat het huis over zichzelf zegt).

  8. Bewering 8

    “Uit Frankrijk verdreven, hebben de kartuizers hun likeur in Spanje gedistilleerd.”

    Het oordeel bekijken

    Gestaafd

    In 1903 wordt de orde de machtiging geweigerd waarin de wet van 1901 op de verenigingen voorziet, en ze verlaat Frankrijk; de monniken richten een distilleerderij in Tarragona in. In 1929 kopen notabelen de vennootschap op die het merk in Frankrijk exploiteerde en geven het aan de kartuizers terug. Na een aardverschuiving die in 1935 de distilleerderij van Fourvoirie verwoest, vestigt de productie zich in Voiron.

    Om te onthouden: 1903, ballingschap in Tarragona; 1936, Voiron.

    Hoe we het weten

    OCSC, lemma “Chartreuse”; geschiedenis van de orde op chartreuse.fr.

  9. Bewering 9

    “Het huis Cointreau is halverwege de 19e eeuw in Angers ontstaan.”

    Het oordeel bekijken

    Gestaafd

    Adolphe en Édouard-Jean Cointreau openen in 1849 een likeurdistilleerderij in Angers. Het huis dateert de “triple sec” die door Édouard Cointreau junior werd ontwikkeld nu van 1885; de datum van 1875, lang aangevoerd, steunt op geen enkel document. De vierkante fles wordt op de wereldtentoonstelling van 1889 getoond.

    Om te onthouden: Angers, 1849: plaats en datum zijn gedocumenteerd.

    Hoe we het weten

    OCSC, lemma “Cointreau”.

  10. Bewering 10

    “De Suze dankt haar naam aan een Zwitserse rivier.”

    Het oordeel bekijken

    Ertussenin

    Twee verhalen staan tegenover elkaar, en geen van beide is gedocumenteerd. Aan Franse kant zou de naam komen van Suzanne Jaspart, schoonzus van Fernand Moureaux, die de formule omstreeks 1885 ontwikkelt. Aan Zwitserse kant zou ze komen van de Suze, een rivier in de Berner Jura, en van het recept van een kruidenkundige. De historicus Raymond Bruckert concludeert dat de vraag openblijft.

    Om te onthouden: Twee mogelijke oorsprongen, geen enkele bewezen.

    Hoe we het weten

    swissinfo.ch, “La Suze hésite sur son ascendance” (met het oordeel van de historicus Raymond Bruckert).

  11. Bewering 11

    “De Amer Picon werd in Algerije gemaakt door een Franse soldaat.”

    Het oordeel bekijken

    Gestaafd

    Gaétan Picon (1809-1882), militair van het Afrikaanse leger, verkoopt in Algerije, omstreeks 1840 volgens de Oxford Companion (het huis zegt 1837), een “amer africain” op basis van sinaasappelschil, gentiaan en kinabast. Het product ontstaat in de context van de koloniale verovering, waar kinabast in de eerste plaats een koortswerend middel is. De bronnen zijn het niet eens over de stad: het is beter haar niet te noemen.

    Om te onthouden: Algerije, omstreeks 1840: een bitter geboren uit het koloniale leger.

    Hoe we het weten

    OCSC, lemma “Picon”; L'Illustration, 24 mei 1930 (aangehaald in de Wikipedia-notice “Jean-Baptiste Nouvion”).

  12. Bewering 12

    “Pernod heeft de eerste absintdistilleerderij ter wereld gesticht, in Pontarlier.”

    Het oordeel bekijken

    Ertussenin

    De eerste absintdistilleerderij opent in 1797 in Couvet, in Zwitserland, gesticht door Daniel-Henri Dubied, zijn zoon en zijn schoonzoon, Henri-Louis Pernod. Pernod sticht daarna zijn eigen huis, Pernod Fils, in Pontarlier, in 1805. De naam klopt; het land en de stad niet.

    Om te onthouden: Couvet (Zwitserland), 1797; Pontarlier komt in 1805.

    Hoe we het weten

    R. Trechsel, “Absinthe”, Dictionnaire historique de la Suisse (hls-dhs-dss.ch).

  13. Bewering 13

    “Frankrijk heeft absint tijdens de Eerste Wereldoorlog verboden.”

    Het oordeel bekijken

    Gestaafd

    De verkoop wordt al in augustus 1914 opgeschort, bij het begin van de mobilisatie. Een decreet van 7 januari 1915 breidt het verbod op verkoop en verkeer uit tot heel Frankrijk, maar een decreet dat tijdens de vijandelijkheden is genomen, geldt alleen voor hun duur en moet door de Kamers worden bekrachtigd. Het is de wet van 16 maart 1915, de dag erna in het Journal officiel gepubliceerd, die het verbod definitief maakt en er de fabricage aan toevoegt. Het verbod richt zich op “absint en soortgelijke likeuren” (“l'absinthe et les liqueurs similaires”), niet op de plant zelf.

    Om te onthouden: Wet van 16 maart 1915: fabricage, verkoop en verkeer verboden.

    Hoe we het weten

    Journal officiel de la République française, 8 januari 1915 (decreet) en 17 maart 1915 (wet), te raadplegen op Gallica; Conseil d'État, 29 april 1921, Société Premier et Henry.

  14. Bewering 14

    “Absint is in Frankrijk weer toegestaan.”

    Het oordeel bekijken

    Gestaafd

    Een decreet van 1988 (nr. 88-1024 van 2 november) staat dranken met absintplanten weer toe, op voorwaarde dat de gehalten aan thujon worden gerespecteerd; wet nr. 2011-525 van 17 mei 2011 trekt ten slotte die van 1915 in. Het plafond voor thujon is vandaag door het Europese recht vastgelegd op 35 mg per kilo voor gedistilleerde dranken op basis van alsem. “Absinthe de Pontarlier” is sinds 2019 een geografische aanduiding.

    Om te onthouden: Terugkeer in 1988, intrekking van de wet van 1915 in 2011.

    Hoe we het weten

    Décret n° 88-1024 du 2 novembre 1988; loi n° 2011-525 du 17 mai 2011; verordening (EG) nr. 1334/2008; uitvoeringsverordening (EU) 2019/1350.

  15. Bewering 15

    “Het woord “alambic” komt uit het Arabisch.”

    Het oordeel bekijken

    Gestaafd

    “Alambic” komt van het Arabische al-anbīq, via het middeleeuwse Latijn alembicum. Maar het Arabische woord komt zelf van het Griekse ámbix, “vat”: de etymologie vat de geschiedenis van het toestel samen, eerst Grieks, dan Arabisch, ten slotte Latijn.

    Om te onthouden: Arabisch, ja — maar van een Grieks woord.

    Hoe we het weten

    Trésor de la langue française informatisé (CNRTL), lemma “alambic”.

  16. Bewering 16

    “Schotse whisky is in 1494 ontstaan.”

    Het oordeel bekijken

    Ertussenin

    De rekeningen van de Schotse schatkist van 1494 registreren acht “bolls” mout die aan broeder John Cor werden overhandigd “om aqua vitae te maken”. Het is de oudste bewaarde vermelding, geen geboorte: het volume veronderstelt een reeds gevestigde praktijk, en het woord “whisky” komt er niet in voor.

    Het is de oudste bewaarde schriftelijke vermelding, niet de datum van de uitvinding: de hoeveelheid mout wijst op een productie die al gevestigd was.

    De Tijdlijn, “Broeder John Cor en acht bushels mout” (1494)

    Om te onthouden: 1494 is een eerste schriftelijk spoor, geen uitvindingsdatum.

    Hoe we het weten

    The Exchequer Rolls of Scotland, dl. X, red. G. Burnett, Edinburgh, 1887; OCSC, lemma “Scotch whisky”.

  17. Bewering 17

    “Armagnac is de oudste brandewijn van Frankrijk: hij wordt sinds 1310 gedistilleerd.”

    Het oordeel bekijken

    Legende

    De verhandeling die aan Vital du Four wordt toegeschreven, gedateerd 1310, prijst de “veertig deugden” van een geneeskrachtig brandend water; ze noemt de armagnac niet, en zowel de datering als de toeschrijving zijn omstreden. De eerste commerciële vermelding van een Gasconse brandewijn komt later, op de markt van Saint-Sever, in 1461.

    De tekst getuigt van een praktijk van medicinale distillatie in het zuidwesten van Frankrijk, niet van het ontstaan van een herkenbare regionale brandewijn. Er de geboortedatum van armagnac van maken is een commerciële kortere weg.

    De Tijdlijn, “De veertig deugden van de brandewijn” (ca. 1310)

    Om te onthouden: 1310: een geneesmiddel; de commerciële armagnac verschijnt in de 15e eeuw.

    Hoe we het weten

    OCSC, lemma “Armagnac”.

  18. Bewering 18

    “Het huis Hennessy is gesticht door een Ier.”

    Het oordeel bekijken

    Gestaafd

    Richard Hennessy, omstreeks 1724 geboren in het graafschap Cork, dient in de Ierse brigade van het leger van Lodewijk XV; volgens de familietraditie, die door niets wordt gedocumenteerd, vecht hij in 1745 bij Fontenoy. Hij vestigt zich in Cognac en sticht er in 1765 zijn handel in brandewijn. Het jaar van zijn geboorte en zijn precieze regiment verschillen naargelang de bronnen.

    Om te onthouden: Een Ierse officier in Franse dienst, negociant in Cognac in 1765.

    Hoe we het weten

    OCSC, lemma “Hennessy”.

  19. Bewering 19

    “De naam “Jägermeister” is een hommage aan Hermann Göring.”

    Het oordeel bekijken

    Ertussenin

    Curt Mast lanceert zijn likeur in 1935 in Wolfenbüttel. De Rijksjachtwet van 1934 had net de titel “Reichsjägermeister” in het leven geroepen, die Göring droeg, en de drank zou “Göring-Schnaps” zijn genoemd — een bijnaam die waarschijnlijk pas na de oorlog is bedacht. Het verband met de wet en haar woordenschat is gestaafd, ook door de neef van de oprichter; een persoonlijke hommage aan Göring is dat niet. Het huis beroept zich op het verlies van zijn archieven.

    Om te onthouden: De naam komt van de wet van 1934; de hommage aan Göring is niet bewezen.

    Hoe we het weten

    K. Loof, artikel over de naam “Jägermeister”, business-on.de; Deutsches Historisches Museum, LeMO, notice “Hermann Göring”.

  20. Bewering 20

    “Marie Brizard kreeg het recept van haar anisette van een Antilliaanse zeeman die ze had verpleegd.”

    Het oordeel bekijken

    Legende

    Marie Brizard (1714-1801) sticht haar huis in 1755 in Bordeaux, met Jean-Baptiste Roger, echtgenoot van een van haar nichten. De zieke zeeman die uit dankbaarheid zijn recept aanbiedt, komt in geen enkel document voor: het is een traditie van het huis, van hetzelfde model als de monnik en zijn grimoire.

    Om te onthouden: Bordeaux, 1755: gedocumenteerd. De zeeman: een traditie.

    Hoe we het weten

    International Directory of Company Histories, notice “Marie Brizard & Roger International S.A.”, St. James Press.

  21. Bewering 21

    “Rond de kelders van cognac worden de muren zwart door alcoholdampen.”

    Het oordeel bekijken

    Gestaafd

    Het is een microscopische schimmel die zich voedt met de uit de vaten verdampte ethanol. Hij wordt in 1878 gemeld door een apotheker uit Cognac, Antonin Baudoin (de datum van 1872, soms aangevoerd, is niet bevestigd), in 1881 beschreven onder de naam Torula compniacensis, en krijgt in 2007 een geslacht op zijn naam: Baudoinia.

    Om te onthouden: Het “deel van de engelen” voedt een schimmel die naar een apotheker uit Cognac is genoemd.

    Hoe we het weten

    J. A. Scott et al., “Baudoinia, a new genus to accommodate Torula compniacensis”, Mycologia, 99 (4), 2007, p. 592-601.

  22. Bewering 22

    “De dubbele distillatie van cognac werd door een ridder uitgevonden, na een droom.”

    Het oordeel bekijken

    Legende

    De “chevalier de la Croix-Maron”, heer van Segonzac, die gedroomd zou hebben dat de duivel zijn ziel tweemaal wilde laten koken, is in de archieven vrijwel afwezig. Zijn legende wordt vooral verspreid door een toneelstuk van Eugène Guillebaud in 1943. De dubbele stookgang van de Charente (“double chauffe”) is een collectieve techniek die in de 17e eeuw is gestaafd.

    Om te onthouden: Een verhaal uit de 20e eeuw voor een techniek uit de 17e.

    Hoe we het weten

    Bureau national interprofessionnel du cognac (BNIC), culture.cognac.fr, “Who invented cognac?”.

  23. Bewering 23

    “Het Engelse Parlement heeft in de 18e eeuw meerdere wetten aangenomen om de consumptie van gin te remmen.”

    Het oordeel bekijken

    Gestaafd

    Vijf “Gin Acts” volgen elkaar op in 1729, 1736, 1743, 1747 en 1751. De eerste mislukken of lokken smokkel uit; die van 1751, die de verkoop voorbehoudt aan vergunninghoudende drankgelegenheden, luidt het einde van de “Gin Craze” in, dat de stijging van de graanprijs omstreeks 1757 voltooit. Hogarth had Gin Lane en Beer Street in 1751 gepubliceerd, het jaar van die wet.

    Om te onthouden: Vijf wetten in tweeëntwintig jaar: die van 1751 is de eerste die effect heeft.

    Hoe we het weten

    J. Warner, Craze: Gin and Debauchery in an Age of Reason, New York, Four Walls Eight Windows, 2002; Gin Act 1751 (24 Geo. II c. 40).

  24. Bewering 24

    “De Dubonnet is ontstaan uit een door de staat uitgeschreven wedstrijd om de soldaten van het Vreemdelingenlegioen kinine te laten innemen.”

    Het oordeel bekijken

    Legende

    Wat gedocumenteerd is: Joseph Dubonnet brengt in 1846 in Parijs een met kinabast gearomatiseerde wijn op de markt. De context maakt het verhaal aannemelijk — kinine, in 1820 geïsoleerd, beschermt de koloniale troepen tegen malaria. Maar van de “wedstrijd” is geen enkel archief teruggevonden; hij gaat zonder verwijzing rond in de pers.

    Om te onthouden: Een kinawijn van 1846, ja; een staatswedstrijd, geen enkel spoor.

    Hoe we het weten

    OCSC, lemma “Dubonnet”; T. Geoghegan, “Who still drinks Dubonnet?”, BBC News, 20 juli 2009 (de gangbare versie van het verhaal, zonder archiefbron).

Hoe deze oordelen tot stand komen

Gestaafd: een document dat onafhankelijk is van het verhaal toont het aan — een wet, een archiefstuk, een wetenschappelijke publicatie. Legende: niets toont het aan, of een document spreekt het tegen. Ertussenin: de kern is waar maar het detail verzonnen, of de bronnen lopen uiteen.

Veel legendes komen van de huizen zelf: wij vermelden ze als zodanig. Een fout, een betere bron? Schrijf ons, en het oordeel wordt herzien.

De andere spellen

  • Onderzoek · archieven

    De absintzaak

    Zes archiefstukken van 1911 tot 1915. Wie heeft absint verboden, wanneer, en wat werd er precies verboden?

    9 vakjes te bevestigen · 15 minuten

  • Observatie · affiches

    Een etiket lezen

    Medailles, monniken, gezondheidsbeloften: vijf oude affiches en etiketten om te ontcijferen, zone per zone.

    5 stukken · 15 minuten

  • Raadsels · botanica

    Raad de plant

    Tien planten uit likeuren en bitters, telkens drie aanwijzingen: de geschiedenis, de botanica, het gebruik.

    10 raadsels · 10 minuten

  • Quiz · drie niveaus

    Leren over gedistilleerde dranken

    Van suikerriet tot rum, van graan tot whisky: drie niveaus van vragen over de grondstoffen, de handelingen en de geschiedenis van gedistilleerde dranken.

    10 vragen per niveau