Naar de inhoud

Deze pagina is automatisch vertaald uit het Frans. Zij is niet nagelezen door een moedertaalspreker: de Franse versie is bindend. Lees de Franse versie

Zaal · Geschiedenis · De groene fee

Waarom heeft Frankrijk absint verboden?


In 1901 duikt absint op bij de bron van de Loue; in 1915 verdwijnt het uit de wet. Zeven vitrines om een apothekerselixer te volgen dat industrie werd, embleem, zondebok en ten slotte geografische aanduiding.

8 vitrines · ongeveer 8 minuten

Het bezoek beginnen

Topstuk

Eau-forte : un homme en haut-de-forme et cape debout, adossé à un muret, une bouteille vide couchée à ses pieds.

Le Buveur d'absinthe (1er état)

Édouard Manet · 1862 · Ets

Édouard Manet, Le Buveur d'absinthe, ets, eerste staat, 1862. Gegraveerde herneming van het schilderij dat in 1859 door de Salon werd geweigerd en dat nu bewaard wordt in de Ny Carlsberg Glyptotek in Kopenhagen. BnF, afdeling Prenten.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b53259142b — publiek domein.

Vitrine 01 van 08 1859-1862

Hoe kwam een drank in het beeld terecht?


Onder het Tweede Keizerrijk is absint de meest besproken drank van Parijs. Kroniekschrijvers spreken van een “groen uur”, dat van het einde van de middag; spotprenttekenaars en schilders nemen het troebele glas over als teken van de moderne stad.

In 1859 toont Édouard Manet op de Salon het portret ten voeten uit van een voddenraper, met een glas naast zich. De jury wijst het af. Drie jaar later neemt Manet de figuur over in deze ets: een man zonder heldhaftigheid, gehuld in een versleten mantel, en de naam van de drank in de titel.

Zo komt absint in het beeld voordat het in de wet komt. Het gezicht dat het toen krijgt — dat van de randfiguur — zal vijftig jaar later als argument dienen.

Het glas is Parijs; wat erin zit, komt uit een stadje in de Doubs, aan de Zwitserse grens.

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Gestaafd — gedocumenteerd door bronnen uit de eerste hand of een stevige historiografie.

Bronnen

  • Gallica, BnF, Prenten: É. Manet, Le Buveur d'absinthe, 1e staat, 1862, ark:/12148/btv1b53259142b
  • Ny Carlsberg Glyptotek, Kopenhagen: É. Manet, Le Buveur d'absinthe, olieverf op doek, 1859, door de Salon van 1859 geweigerd

Topstuk

Photographie en noir et blanc : dans l'eau jusqu'aux cuisses, des porteurs déchargent des caisses d'une barque vers la plage ; au fond, un port et des voiliers.

Le débarquement [de caisses contenant de l'absinthe C. F. Berger] à Casablanca

Agence Rol (photographie de presse, Raymond Lavagne ?) · 1913

Agence Rol, Le débarquement [de caisses contenant de l'absinthe C. F. Berger] à Casablanca, persfoto, 1913. De kisten zijn niet van Pernod: op dat moment wordt absint door tientallen huizen gemaakt en ver buiten Frankrijk verkocht.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b53232059g — publiek domein.

Vitrine 02 van 08 1805-1912

Hoe werd een bergelixer een industrie?


In februari 1805 sticht een distillateur uit Couvet in Zwitserland, Henri-Louis Perrenod, in Pontarlier een huis onder zijn naam, die hij voortaan Pernod schrijft. Zijn “fabriek van groen water” telt twee alambieken en levert omstreeks 1810 zestien liter per dag.

Wat uit zijn alambieken komt, is een plantenbrandewijn. Absintalsem, de bittere alsem die op de plateaus van de Haut-Doubs wordt geteeld, trekt er samen met groene anijs en venkel in een mengsel van alcohol en water, en gaat daarna door de koperen alambiek; vervolgens laat men er Romeinse alsem en hysop in trekken, die hem zijn bleekgroene tint geven. Wanneer men er koud water in giet, wordt de likeur troebel en opaalkleurig: dat melkachtige glas zal de groene fee worden genoemd.

Een eeuw later duidt dezelfde naam een fabriek aan. In 1896 produceert de distilleerderij Pernod Fils 20 000 liter per dag, met haar grote vaten, tankwagons en een eigen spooraansluiting. In 1912 heeft ze 265 mensen in dienst.

De foto van Casablanca vertelt de andere helft van het verhaal: in 1913 wordt absint op de rug van mannen gelost op de stranden van het rijk. Wat een bergelixer was, is een massaproduct geworden — en het is die massa die zorgen gaat baren.

Feit of legende? « Absint werd omstreeks 1792 uitgevonden door een Franse arts die naar Zwitserland was gevlucht, dokter Ordinaire. » Beslis voordat u het opent. Het antwoord bekijken

Het is ingewikkelder.

Dit is het meest verspreide verhaal, en het gaat rond in meerdere versies — een arts, twee zusters Henriod, een koopman. Geen enkele steunt op een gepubliceerd archiefstuk. Wat gedocumenteerd is, begint met de distilleerderij van Couvet in 1802 en het huis Pernod in Pontarlier in 1805.

Op 11 augustus 1901 brandt de fabriek van Pontarlier af. En absint zal opduiken waar niemand het verwachtte.

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Gestaafd — gedocumenteerd door bronnen uit de eerste hand of een stevige historiografie.

Bronnen

  • Inventaire général du patrimoine culturel, Région Bourgogne-Franche-Comté, dossier IA25001599, “Distillerie Pernod”, R. Favereaux, 2016
  • Gallica: Agence Rol, Le débarquement à Casablanca, 1913, ark:/12148/btv1b53232059g

Topstuk

Photographie en noir et blanc : une rivière jaillit en cascade d'une grotte ouverte au pied d'une haute falaise calcaire ; à droite, un mur et une arche de pierre.

Source de la Loue

Agence Rol (photographie de presse) · 1923

Agence Rol, Source de la Loue, persfoto, 1923. De rivier ontspringt uit een grot aan de voet van een kalkrotswand, in Ouhans (Doubs). De gebeurtenis van 1901 maakte ervan een schoolvoorbeeld van de hydrologie van het karst.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b53111197c — publiek domein.

Vitrine 03 van 08 1901

Waarom rook een bron in de Jura naar anijs?


Op 11 augustus 1901 steekt de bliksem de distilleerderij Pernod aan de oever van de Doubs in brand. De gebouwen worden verwoest. Tijdens de brand worden de kuipen leeggemaakt, en duizenden liters absint en alcohol stromen naar de rivier.

Twee dagen later wordt het water bij de bron van de Loue — een andere rivier, aan de andere kant van een plateau, op zo'n twaalf kilometer hemelsbreed — troebel en ruikt het naar anijs. Het verhaal onthoudt de naam van André Berthelot, die het feit al in 1901 meldt aan de Académie des sciences.

De verklaring ligt onder de grond: een deel van de Doubs verdwijnt in het kalksteen en komt weer te voorschijn bij de Loue. Wat de brand deed vermoeden, wordt vervolgens bevestigd door kleurstofproeven die in de Doubs werden uitgevoerd. Een drank diende, tegen wil en dank, als tracer.

Feit of legende? « De brand van 1901 heeft bewezen dat de Loue een heruitstroming van de Doubs is. » Beslis voordat u het opent. Het antwoord bekijken

Het is ingewikkelder.

De anijsgeur bij de Loue twee dagen na de brand is het stichtingsverhaal, doorgegeven door secundaire bronnen. Het bewijs komt van de kleurstofproeven die daarna zijn uitgevoerd. De brand bracht op het spoor; hij heeft op zichzelf niets bewezen.

De fabriek wordt al in 1902 herbouwd. Op hetzelfde moment vragen anderen om alle andere te sluiten.

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Waarschijnlijk — de historiografie is het erover eens, maar een datum of een toeschrijving blijft omstreden.

Bronnen

  • Inventaire Bourgogne-Franche-Comté, dossier IA25001599 (brand van 11 augustus 1901 door blikseminslag, wederopbouw in 1902-1903)
  • Showcaves.com, “Pernod”: getuigenis van André Berthelot en kleurstofproef van E.-A. Martel (secundaire bron)
  • Gallica: Agence Rol, Source de la Loue, 1923, ark:/12148/btv1b53111197c

Topstuk

Affiche pédagogique : organes malades peints en couleurs — foie hypertrophié, estomac, cœur — entre des paragraphes en rouge et bleu ; dernière ligne : « l'alcool et l'absinthe sont les poisons du cerveau ».

Ligue nationale contre l'alcoolisme. Action néfaste de l'alcool sur notre corps

1911

Ligue nationale contre l'alcoolisme, Action néfaste de l'alcool sur notre corps, affiche, 1911. Te lezen als propagandastuk: de woordkeus mengt medische vaststelling en schrik, en de conclusie wijst absint aan.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b53127521p — publiek domein.

Vitrine 04 van 08 1905-1914

Wie wilde de dood van de groene fee?


Rond de eeuwwisseling trekt absint alle beschuldigingen naar zich toe. Artsen beschrijven een “absintisme” dat los staat van alcoholisme en wordt toegeschreven aan de essentie van de plant. De matigheidsbonden maken het tot hun doelwit. De wijnbouwers, beproefd door de druifluis en daarna door de overproductie, zien erin een concurrent die men kan beschuldigen zonder de wijn te beschuldigen.

De affiche van de Ligue nationale contre l'alcoolisme uit 1911 is een stuk van deze strijd: getekende organen, beweringen in het rood en een laatste regel die absint afzondert onder de “vergiften van de hersenen”.

Europa beweegt eerder dan Frankrijk. In 1905 doodt in Zwitserland een arbeider, Jean Lanfray, zijn vrouw en zijn twee dochters; uit het onderzoek blijkt dat hij die dag absint had gedronken, te midden van veel andere alcoholische dranken. Het land verbiedt het in 1908 bij referendum. België deed dat in 1905, Nederland volgt in 1909, de Verenigde Staten in 1912.

Feit of legende? « Absint maakte gek door thujon, het molecuul van de absintalsem. » Beslis voordat u het opent. Het antwoord bekijken

Het is een legende.

Thujon is giftig in hoge dosis. Maar de analyse van absinten van vóór het verbod, gepubliceerd in 2008, vindt er te lage gehalten in om de beschreven stoornissen te verklaren. Het voornaamste gevaar van die dranken met bijna 70 % vol. was de alcohol zelf.

Er ontbrak een aanleiding om van de campagnes naar de wet te komen. Die komt in augustus 1914.

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Waarschijnlijk — de historiografie is het erover eens, maar een datum of een toeschrijving blijft omstreden.

Bronnen

  • Gallica: Ligue nationale contre l'alcoolisme, affiche, 1911, ark:/12148/btv1b53127521p
  • D. W. Lachenmeier et al., “Chemical composition of vintage preban absinthe with special reference to thujone, fenchone, pinocamphone, methanol, copper, and antimony concentrations”, Journal of Agricultural and Food Chemistry, 56 (9), 2008
  • Zwitserse federale grondwet van 1874, art. 32ter (absintverbod aangenomen bij referendum op 5 juli 1908)

Topstuk

Affiche administrative imprimée en noir : « République française, Préfecture des Vosges, Interdiction de la vente de l'absinthe, Arrêté », trois articles, datée d'Épinal le 17 août 1914 et signée du préfet Linarès.

Préfecture des Vosges. Interdiction de la vente de l'absinthe. Arrêté

Pierre Linarès, préfet des Vosges · 1914

Préfecture des Vosges, Interdiction de la vente de l'absinthe, gedrukt besluit, Épinal, 17 augustus 1914, ondertekend door prefect Pierre Linarès. De tekst steunt op de gemeentewet van 5 april 1884 en op een circulaire van de minister van Binnenlandse Zaken van de dag ervoor.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b106734075 — publiek domein.

Vitrine 05 van 08 1914-1915

Hoe verbiedt men een drank in enkele maanden?


De oorlog doet wat dertig jaar campagnes niet hadden bereikt. Op 16 augustus 1914 verzoekt de minister van Binnenlandse Zaken de prefecten de verkoop van absint te verbieden; de dag erna ondertekent de prefect van de Vogezen in Épinal het besluit dat hier te zien is. Andere departementen volgen, en Parijs ook.

Op 7 januari 1915 breidt een decreet het verbod op verkoop en verkeer uit tot heel Frankrijk, maar alleen voor de duur van de vijandelijkheden. De wet van 16 maart 1915 maakt de maatregel definitief: ze verbiedt de fabricage, de groot- en kleinhandel en het verkeer van absint en “soortgelijke likeuren”. Midden in de oorlog aangenomen, presenteert ze zich als een maatregel van nationale verdediging.

In Pontarlier wordt de distilleerderij Pernod een militair hospitaal en sluit daarna. In 1919 wordt ze verkocht aan een chocoladebedrijf, dat er een chocoladefabriek vestigt.

« La vente de l'absinthe est interdite à partir de ce jour et jusqu'à nouvelle décision, dans les débits de boissons du département des Vosges. (De verkoop van absint is vanaf heden en tot nader order verboden in de drankgelegenheden van het departement Vogezen.) »

— Besluit van de prefect van de Vogezen, artikel 1, 17 augustus 1914

Een drank verbieden neemt de vraag waaraan hij voldeed niet weg. Wat neemt zijn plaats in?

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Gestaafd — gedocumenteerd door bronnen uit de eerste hand of een stevige historiografie.

Bronnen

  • Gallica: Préfecture des Vosges, Interdiction de la vente de l'absinthe, besluit van 17 augustus 1914, ark:/12148/btv1b106734075
  • Loi du 16 mars 1915 relative à l'interdiction de la fabrication, de la vente en gros et au détail, ainsi que de la circulation de l'absinthe et des liqueurs similaires
  • Conseil d'État, 29 april 1921, Société Premier et Henry (het decreet van 7 januari 1915 heeft alleen gevolg voor de duur van de vijandelijkheden en moet door de Kamers worden bekrachtigd)
  • Inventaire Bourgogne-Franche-Comté, dossier IA25001599 (militair hospitaal, sluiting, verkoop in 1919 aan Peter-Cailler-Kohler)

Topstuk

Photographie en noir et blanc : sur une place de Paris, une file d'hommes en canotier et pantalon blanc marche en portant chacun un panneau publicitaire au-dessus de la tête.

Publicité [la cressonnée, absinthe ?]

Agence Rol (photographie de presse) · 1925

Agence Rol, Publicité [la cressonnée, absinthe ?], persfoto, 1925. Het vraagteken is dat van de catalogus van de BnF: tien jaar na het verbod kan men aan de hand van het beeld niet zeggen om welke drank het gaat.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b53152112d — publiek domein.

Vitrine 06 van 08 1920-1940

Wat nam de plaats van absint in?


De wet van 1915 richt zich op de plant, niet op anijs. Aan het begin van de jaren 1920 gedoogt de staat anijsaperitieven zonder absintalsem, aanvankelijk met een beperkt alcoholgehalte, daarna met een hoger. De distillateurs bouwen hun alambieken om: bijna dezelfde planten, op één na. Het merk Pernod Fils, in 1926 verkocht, stapt eveneens over op anijsdranken.

In 1925 lopen in Parijs sandwichmannen rond met de naam van een van die vervangende dranken; de catalogus van de BnF twijfelt in het onderschrift van de foto nog: “absinthe ?”. In 1932 lanceert een Marseillaanse handelaar, Paul Ricard, een “pastis”; het Provençaalse woord duidde een mengsel aan. In 1938 stijgt het toegestane gehalte naar 45.

De cirkel is daarmee niet gesloten: in 1940 verbiedt de regering van Vichy aperitieven met meer dan 16 graden, en de anijsdranken keren pas na de oorlog terug. Een verboden drank heeft een hele familie voortgebracht, die de wet graad voor graad regelt.

Feit of legende? « De pastis is uitgevonden om de wet van 1915 te omzeilen. » Beslis voordat u het opent. Het antwoord bekijken

Het is ingewikkelder.

Anijs zat al in het recept van absint, en anijsdranken bestonden al vóór 1915. Wat het verbod heeft geschapen, is een markt en een kader: anijsdranken zonder absintalsem, waarvan de staat het maximumgehalte vastlegt en vervolgens verhoogt.

Bijna een eeuw lang blijft het woord absint zelf verboden op een Frans etiket. Hoe komt het terug?

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Waarschijnlijk — de historiografie is het erover eens, maar een datum of een toeschrijving blijft omstreden.

Bronnen

  • Gallica: Agence Rol, Publicité [la cressonnée, absinthe ?], 1925, ark:/12148/btv1b53152112d
  • Inventaire Bourgogne-Franche-Comté, dossier IA25001599 (verkoop van het merk Pernod Fils aan André Hémard, 1926)
  • France.fr, “5 petits secrets à connaître sur le pastis” (chronologie 1922, 1932, 1938, 1940, secundaire bron)

Topstuk

Photographie en noir et blanc d'une rue de petite ville en hiver : maisons basses, neige sur les toits, quelques passants sur la chaussée.

Pontarlier, vue de la grande rue

Agence Rol (photographie de presse) · 1926

Agence Rol, Pontarlier, vue de la grande rue, persfoto, januari 1926. De stad wordt gefotografeerd voor skikampioenschappen; haar absintdistilleerderijen zijn al tien jaar gesloten.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b53157292t — publiek domein.

Vitrine 07 van 08 1988-2019

Waarom keert absint terug met de naam van een stad?


Meer dan zeventig jaar lang verdwijnt de plant uit de Franse alambieken. In 1988 maakt een decreet het weer mogelijk absintalsem te distilleren, op voorwaarde dat de naam ervan niet op het etiket staat; in Pontarlier nemen distilleerderijen de handelingen van vóór 1915 weer op.

Men vindt er de brandewijn terug die de fabrikanten van de 19e eeuw beschreven: absintalsem die op het plateau is geteeld en gedroogd, groene anijs, de maceratie en daarna de koperen alambiek, en die bleekgele tint die naar groen neigt en troebel wordt bij contact met water. Het woord zelf keert terug in 2011, wanneer de wet van 1915 wordt ingetrokken, mede omdat Zwitserland het voor zich wilde reserveren.

Pontarlier vraagt dan bescherming van zijn naam aan, die Frankrijk in 2013 en de Europese Unie in 2019 verleent. Verboden in naam van de volksgezondheid, keert absint terug in naam van een plaats.

Het blijft over bijeen te brengen wat deze zeven vitrines hebben ontward.

Wat u moet onthouden
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Gestaafd — gedocumenteerd door bronnen uit de eerste hand of een stevige historiografie.

Bronnen

  • Décret n° 88-1024 du 2 novembre 1988
  • Loi n° 2011-525 du 17 mai 2011 de simplification et d'amélioration de la qualité du droit (intrekking van de wet van 16 maart 1915)
  • Décret du 12 juillet 2013 approuvant le cahier des charges de l'indication géographique « Absinthe de Pontarlier » (JORF van 19 juli 2013)
  • Règlement d'exécution (UE) 2019/1350 de la Commission du 12 août 2019 (registratie van de geografische aanduiding “Absinthe de Pontarlier”)

Vitrine 08 van 08 Laatste vitrine

Wat u moet onthouden


Waarom heeft Frankrijk absint verboden?

Het antwoord Absint werd in 1915 minder verboden om wat erin zat dan om wat het voorstelde: als symbool van het alcoholisme geworden, diende het als zondebok voor een land in oorlog — en in 2011 keert het terug, onder toezicht op de samenstelling en met de naam van een stad.

  1. Vóór het werd verboden, was absint een industrie: 20 000 liter per dag in Pontarlier in 1896.
  2. Het verbod is evenzeer een kind van de oorlog als van het hygiënisme: prefecten passen het al in augustus 1914 toe, de wet volgt in maart 1915.
  3. De analyses van oude absinten bevestigen de aan thujon toegeschreven waanzin niet; het voornaamste gevaar was de alcohol.
  4. Absint is een plantenbrandewijn van absintalsem, groene anijs en venkel, die troebel wordt bij contact met water; hij wordt in Pontarlier opnieuw gedistilleerd, en zijn naam is in 2011 teruggekeerd.

Zaal geopend op 3 oktober 2026. De teksten zijn geschreven door het team van SpiLi en wachten op de nalezing door de wetenschappelijke raad.