Naar de inhoud

Deze pagina is automatisch vertaald uit het Frans. Zij is niet nagelezen door een moedertaalspreker: de Franse versie is bindend. Lees de Franse versie

Verhalen van huizen · Chartreuse

Komt de Chartreuse uit een geheim manuscript uit 1605?

Een groene of gele likeur, gemaakt van planten waarvan slechts twee monniken de mengeling kennen. De kartuizers herleiden haar tot een manuscript dat in 1605 door een groot heer werd geschonken en dat niemand buiten het klooster ooit heeft gezien. Wat de archieven laten zien, is een gemeenschap die in 1903 uit Frankrijk werd verdreven, haar kennis meenam naar Spanje en uiteindelijk haar naam terugkreeg.

Oprichting : Grande Chartreuse (Isère), 1737 · 4 minuten lezen

Het verhaal

Het manuscript van 1605 blijft een niet te controleren overlevering, maar de Chartreuse is een van de weinige “kloosterlikeuren” die echt door monniken worden gemaakt en die hun recept door de ballingschap heen hebben bewaard.

In het voorjaar van 1903 ontvangt de orde van de kartuizers het bevel tot verdrijving. De wet van 1901 op de verenigingen heeft haar de toestemming geweigerd; de monniken moeten het klooster van de Grande Chartreuse verlaten, diep in zijn kalkstenen wildernis boven Grenoble. Ze vertrekken naar Spanje. Wat ze meenemen, is onzichtbaar: een manier van werken, die slechts enkele broeders kennen.

Lithografie in zwart: het klooster van de Grande Chartreuse, met zijn daken en klokkentoren onderin een beboste vallei, onder rotsachtige toppen.
Het klooster van de kartuizers in zijn bergwoestenij, gelithografeerd in de eerste helft van de 19de eeuw — voordat zijn naam die van een overal bekende likeur werd. La Grande Chartreuse, Godefroy Engelmann (lithographe), d'après Jean-Baptiste-Gabriel Langlacé, XIXe siècle (avant 1839). Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b10488099r — publiek domein.

Die kennis bestaat uit een mengsel van planten. Het huis telt er honderddertig en publiceert de lijst niet. Gedroogd en vermalen trekken de planten in alcohol, waarna ze door de alambiek gaan; de likeur rijpt vervolgens lang op eikenhouten foeders. Ze bestaat in twee kleuren. De groene, met 55 % vol., dankt haar tint aan de planten zelf, zonder toegevoegde kleurstof; de gele, met 43 % vol., is zachter en zoeter. In het glas vermengt de suiker zich met de bitterheid van de kruiden.

In Tarragona, in Catalonië, werkt vanaf 1904 een distilleerderij; de flessen dragen de vermelding Liqueur fabriquée à Tarragone par les Pères Chartreux. In Frankrijk heeft de Staat de goederen van de orde in liquidatie gebracht. De liquidateur, Henri Lecouturier, neemt de gebouwen van Fourvoirie, de alambieken en het merk over, laat het recept al proberend zoeken en verkoopt een likeur onder de oude naam.

Grijs industrieel gebouw met drie verdiepingen, gerenoveerd, met rondbogige ramen met rode baksteen als omlijsting; palmbomen ervoor, en op het plein een klein rood toeristentreintje.
De voormalige fabriek van de kartuizers, Calle Smith, in Tarragona. Hier, in ballingschap, werd de likeur van de monniken verder gedistilleerd terwijl Frankrijk de imitatie verkocht. Fàbrica Chartreuse. C/ Smith, 51-57 (Tarragona), pere prlpz, 2012. Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0.

Een kwart eeuw lang bestaan er dus twee Chartreuses: die van de monniken, in ballingschap gemaakt met hun planten, en die van de liquidateur, binnen hun muren gemaakt zonder het geheim. De rechtbanken van verschillende landen worden erbij betrokken. Op 29 mei 1911 oordeelt het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten, in de zaak Baglin tegen Cusenier, dat de naam de likeur van de monniken aanduidt, geen plaats en geen gebouw: hij volgt wie haar kunnen maken.

In 1929 gaat de maatschappij die de imitatie exploiteerde failliet en komt het merk terug bij de kartuizers. De productie hervat in Fourvoirie, tot een aardverschuiving de distilleerderij in 1935 verwoest; ze vestigt zich dan in Voiron. De monniken zelf keren pas in 1940 terug naar de Grande Chartreuse. Tarragona, tijdens de Spaanse Burgeroorlog gebombardeerd, blijft produceren tot 1989.

Foto opgeplakt op een geannoteerd karton: een opengereten gebouw, dakgebinten en muurdelen op een hoop ingestort aan de voet van een huis dat nog overeind staat.
De gebouwen van Fourvoirie na de aardverschuiving van eind 1935. De distilleerderij van de kartuizers is verwoest; de productie verhuist naar Voiron, waar ze meer dan tachtig jaar zal blijven. Glissement de Fourvoirie [novembre 1935], aspect des bâtiments après la catastrophe, Photographie anonyme, 1936. Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/bd6t54546939x — publiek domein.

Sinds 2018 wordt de likeur gedistilleerd in Aiguenoire, in Entre-deux-Guiers. Nog steeds zijn het twee kartuizerbroeders die het kruidenmengsel bereiden. En in 2023 deed de prior een voor een merk zeldzame mededeling: de productie zal niet meer groeien. “Oneindige groei is niet langer mogelijk”, schreef hij, verwijzend naar het levensritme van het klooster. Het huis voegde er meer aardse redenen aan toe: de droogtes en de bevoorrading met planten.

De legende tegenover de bronnen

De legende

Zoals het huis ze vertelt

In 1605 schenkt maarschalk d'Estrées aan de kartuizers van Vauvert, in Parijs, een manuscript met de formule van een “elixer van het lange leven”. De te geleerde tekst blijft lang onbenut. In 1737 wordt hij toevertrouwd aan de Grande Chartreuse, waar de apotheker broeder Jérôme Maubec zijn leven wijdt aan het ontcijferen ervan; broeder Antoine Dupuy legt het recept in 1764 schriftelijk vast. Uit dit elixer ontstaan omstreeks 1840 de groene en de gele Chartreuse.

Wat de bronnen zeggen

Het manuscript van 1605 is nooit getoond aan een historicus van buiten de orde; het verhaal ervan is van het huis, dat het publiceert. Het verraadt ook een late opschrijving: in 1605 is François-Annibal d'Estrées nog maar markies van Cœuvres. Maarschalk van Frankrijk wordt hij pas in 1626, en daarna hertog.

Maubec, Dupuy en het elixer van 1764 berusten eveneens op de archieven van de orde, die niet openbaar zijn. Dat is aannemelijk: de kloosterapotheken bereiden in die tijd kruidenelixers, en het plantaardige elixer wordt nog steeds gemaakt. Vanaf de 19e eeuw worden de sporen extern en stevig: een in het midden van de eeuw gedeponeerd merk, de verdrijving, het proces, de opeenvolgende distilleerderijen.

Het duidelijkste document is het vonnis van 1911: het beschrijft de verdrijving, Tarragona en de proeven van de liquidateur, en houdt voor vaststaand dat alleen de monniken het procedé kennen.

Bedrukte Engelstalige pagina, genummerd 580, uit de verzameling arresten van het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten: het einde van het voorgaande arrest, daarna de titel « Baglin, Superior General of the Order of Carthusian Monks, v. Cusenier Company », de vermelding van het beroep, in maart bepleit en op 29 mei 1911 beslecht, en de samenvatting, die “Chartreuse” beschouwt als een geldig gedeponeerd merk.
In 1911 geeft het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten de ballingen onder de kartuizers gelijk: “Chartreuse” is hun merk, en niet dat van de likeur die in Frankrijk wordt gemaakt door de koper van Fourvoirie. Baglin, Superior General of the Order of Carthusian Monks, v. Cusenier Company, 221 U.S. 580, Cour suprême des États-Unis, 29 mai 1911. Library of Congress, United States Reports, vol. 221, p. 580 — publiek domein.

Dus, legende of geschiedenis?


Zekerheidsgraad : Traditie

Overlevering. Het manuscript is nooit buiten het klooster gezien.

Niets bewijst het manuscript van 1605, en niets laat toe te zeggen dat het niet heeft bestaan: het is een overlevering, gedragen door het huis alleen, met een anachronistische titel die een latere vertelvorm verraadt. De rest van het verhaal is daarentegen stevig gedocumenteerd — en het is verrassender dan de legende: monniken die uit hun huis waren verdreven, hebben het recht veroverd hun naam te behouden.

Hoe we het weten

Elke datum in dit verhaal verwijst naar een van de bronnen hieronder. De zekerheidsgraad leest u af aan de lijn: doorgetrokken voor gestaafd, gestreept voor waarschijnlijk, gestippeld voor traditie, dubbel voor legende.

Mijlpalen


  1. 1605 Het manuscript van het “elixer”, geschonken aan de kartuizers van Vauvert Traditie · source 1

  2. 1626 François-Annibal d'Estrées wordt maarschalk van Frankrijk — eenentwintig jaar na de schenking Gestaafd · source 4

  3. 1764 Het recept van het elixer schriftelijk vastgelegd, volgens het huis Traditie · source 1

  4. 1840 De groene en de gele Chartreuse worden verkocht Waarschijnlijk · source 1

  5. 1903 Verdrijving van de kartuizers; liquidatie van hun goederen Gestaafd · source 3

  6. 1904 Distillatie in ballingschap in Tarragona Gestaafd · source 3

  7. 1911 Het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten geeft de naam terug aan de monniken Gestaafd · source 3

  8. 1935 Een aardverschuiving verwoest de distilleerderij van Fourvoirie Waarschijnlijk · source 2

  9. 2018 Inhuldiging van de distilleerderij van Aiguenoire Gestaafd · source 2

  10. 2023 De prior kondigt aan dat de productie niet meer zal groeien Gestaafd · source 5

Gestaafd
vastgesteld door documenten uit de tijd van de feiten.

Waarschijnlijk
aannemelijk en in overeenstemming met de bronnen, zonder rechtstreeks bewijs.

Traditie
doorgegeven door het huis of het plaatselijke geheugen, zonder document dat het bevestigt of weerlegt.

Legende
tegengesproken door de bronnen, of achteraf verzonnen.

Wat onzeker blijft

  • Het manuscript van 1605, dat geen externe historicus heeft onderzocht.
  • De data van het elixer, 1737, 1755 en 1764, ontleend aan de archieven van de orde alleen.
  • De eerste registratie van het merk, 1852 volgens het huis, na te gaan in de registers.

Bronnen

  1. Chartreuse Diffusion, L'histoire de la Chartreuse , 2026.
  2. Chartreuse Diffusion, L'histoire des distilleries Chartreuse , 2026.
  3. Cour suprême des États-Unis, Baglin v. Cusenier Co., 221 U.S. 580 , 1911.
  4. Dictionnaire historique de la Suisse, François Annibal d'Estrées .
  5. Aleteia, La stratégie décapante des chartreux pour leur breuvage , 2023.