Naar de inhoud

Deze pagina is automatisch vertaald uit het Frans. Zij is niet nagelezen door een moedertaalspreker: de Franse versie is bindend. Lees de Franse versie

Spelen · beelden lezen

Een etiket lezen

Een likeuraffiche uit de 19de eeuw is een document: ze zegt wat men meende te mogen beloven, en aan wie. Raak elke genummerde zone aan om haar te ontcijferen — vermeldingen, gezondheidsbeloften, symbolen.

Op elk beeld verwijzen de genummerde zones naar de lijst die volgt. Zijn alle zones van een stuk gelezen, dan geeft het stuk prijs wat het zegt.

  • Vermelding
  • Gezondheidsbelofte
  • Symbool

Stuk 1 van 5

Bitter Sécrestat, Bordeaux

Een affiche uit 1898 die slechts één fles toont. Maar het etiket van die fles zegt veel: over medailles, over artsen, en zelfs over absint.

Affiche horizontale rouge : « Bitter Sécrestat » en très grandes lettres crème, « Maison fondée en 1851 » au-dessus, « Exiger la bouteille d'origine » en bas ; à droite, une bouteille sombre dont l'étiquette porte des médailles et un texte serré de citations médicales.
Bitter Sécrestat, Maison fondée en 1851, exiger la bouteille d'origine, Affiches Camis, Paris, 1898. Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b53205500c — publiek domein.
  1. Vermelding , “Maison fondée en 1851” : Waarom begint een affiche met een jaartal?

    Ouderdom is een argument: ze suggereert dat een product zijn waarde heeft bewezen. De datum is die welke het huis opeist; men vindt haar op honderden affiches van die tijd, onder dezelfde formule. Ze zegt niets over wat men in 1851 maakte, of wie het maakte.

  2. Vermelding , De tentoonstellingsmedailles : Wat zijn de op het etiket gedrukte medailles waard?

    Het etiket noemt de tentoonstellingen van Bordeaux (1859) en Sint-Petersburg (1860). De industriële tentoonstellingen van de 19e eeuw deelden per categorie veel onderscheidingen uit; de medaille zegt dat een jury het product in een bepaald jaar heeft bekroond, niet dat het beter zou zijn dan de andere. Op het etiket wordt ze een blijvend kwaliteitszegel.

  3. Gezondheidsbelofte , De citaten van artsen : Wat beloven de kleine, dicht op elkaar gedrukte teksten onder het etiket?

    Uittreksels die aan artsen worden toegeschreven, gedateerd “la France médicale du 12 février 1859”: de bitter zou “tonique, apéritif et stimulant” zijn, nuttig “contre l'obésité précoce”, en zelfs “destiné à remplacer complètement l'absinthe, dont l'expérience a démontré les dangereux effets”. Sinds 2006 verbiedt het Europese recht elke gezondheidsclaim op een drank met meer dan 1,2 % vol.

  4. Vermelding , “Exiger la bouteille d'origine” : Tegen wie is deze aanwijzing geschreven?

    Tegen de imitaties. Succesvolle merken werden gekopieerd, en de wet van 23 juni 1857 op de fabrieksmerken gaf de fabrikanten een middel om op te treden. De aanwijzing richt zich tot de klant: hij moet zelf de fles, de vorm en het etiket controleren.

  5. Symbool , De handtekening op de hals : Waarom een handgeschreven handtekening op de fles?

    De handtekening “H. Sécrestat”, weergegeven op de capsule, speelt de rol van een stempel: ze personaliseert het product en maakt het moeilijker na te maken. Het is hetzelfde procedé als de lakzegels en de monogrammen van de likeuren uit dezelfde tijd.

Wat dit stuk zegt

Deze affiche argumenteert als een recept van de arts. Ouderdom, onderscheidingen van tentoonstellingen, citaten van artsen: alles is erop gericht van een bitter een serieus product te maken, bijna een geneesmiddel. Het opvallendste argument is absint, al in 1859 als gevaarlijk aangewezen, om een andere alcoholische drank in zijn plaats te verkopen. Vandaag zou geen enkele van die gezondheidsbeloften nog zijn toegestaan.

Hoe we het weten

Bitter Sécrestat, affiche, Affiches Camis, 1898, BnF, département des Estampes et de la photographie, Gallica ark:/12148/btv1b53205500c.

Stuk 2 van 5

Bourdou, grand quinquina, Cette

Een groene olifant, een fles in evenwicht, en een belofte in hoofdletters: “contre les fièvres”. Leonetto Cappiello tekent de affiche in 1926.

Affiche de Cappiello sur fond rouge : un éléphant vert, trompe levée, porte sur son dos une bouteille de quinquina Bourdou ; en bas, sur un socle noir, « Bourdou, grand quinquina apéritif, contre les fièvres ».
Bourdou grand quinquina apéritif contre les fièvres, Leonetto Cappiello (1875-1942), 1926. Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b52510715z — publiek domein.
  1. Gezondheidsbelofte , “Grand quinquina apéritif contre les fièvres” : Een aperitief tegen koorts: waarop berust de belofte?

    Op de kinaschors, waaruit Pelletier en Caventou in 1820 kinine isoleerden, een werkelijk werkzaam geneesmiddel tegen malaria. De “vins de quinquina” werden op die reputatie verkocht. Een alcoholische drank is daarmee nog geen geneesmiddel, en die zin zou nu verboden zijn: verordening (EG) nr. 1924/2006 verbiedt elke gezondheidsclaim op dranken met meer dan 1,2 % vol.

  2. Gezondheidsbelofte , De apotheker van het etiket : Wat zegt het kleine etiket op de fles?

    “Préparé par J. Bourdou, pharmacien de 1re classe”, “fébrifuge, tonique, digestif”, “Cette, France”. Het diploma van de fabrikant fungeert als medische garantie. Cette is de oude schrijfwijze van Sète, aan het eind van de jaren 1920 verlaten: de vermelding dateert het etiket evenzeer als ze het lokaliseert.

  3. Gezondheidsbelofte , “Appétit, force, santé” : Drie woorden, drie beloften: welke?

    De eetlust openen, kracht geven, de gezondheid bewaren. Het is de woordenschat van de “toniques” van die tijd, halverwege tussen apotheek en café. Geen van die drie beweringen is aangetoond voor een alcoholische drank; geen enkele zou vandaag nog op een etiket mogen staan.

  4. Symbool , De groene olifant : Waarom een olifant?

    Het is het embleem van het merk — het etiket vraagt “Exiger la marque Bourdou ‘Éléphant vert’” te eisen. Het dier staat voor kracht en is van ver te herkennen. Cappiello bouwde zijn stijl op dit principe: één enkele, levendige figuur op een effen achtergrond, die de voorbijganger onthoudt zonder te lezen.

  5. Vermelding , De handtekening “Cappiello 1926” : Wat leert de handtekening ons?

    De naam van de maker en het jaar. Leonetto Cappiello (1875-1942), geboren in Livorno, tekende in Parijs honderden commerciële affiches. Hij overleed in 1942 en zijn werk is in 2013 in het publieke domein gekomen: daarom kan het hier worden getoond.

Wat dit stuk zegt

De affiche van Cappiello verkoopt een beeld, de olifant, en een medische belofte. Kinakwijn bevat wel degelijk kinine, een echt middel tegen malaria; maar een aperitief is geen behandeling, en de apotheker, het “fébrifuge” en de “santé” van het etiket dienen eerst om gerust te stellen. Dat register is verdwenen: het is nu voor elke alcoholische drank verboden.

Hoe we het weten

Bourdou, grand quinquina apéritif, affiche van Leonetto Cappiello, drukkerij Devambez, 1926, BnF, Gallica ark:/12148/btv1b52510715z.

Stuk 3 van 5

Longue Vie, “liqueur des moines italiens”

Een monnik reikt de Dood een fles aan, die op de vlucht slaat. De affiche, in 1882 in Parijs gedrukt, belooft wat haar naam zegt.

Affiche lithographiée : sous le titre « Longue Vie, liqueur réconfortante & digestive des moines italiens », un moine en robe brune brandit une bouteille devant un squelette armé d'une faux qui s'enfuit ; en bas, « Dépôt général, Paris, rue Meyerbeer, 3 ».
La plus fine, la plus réconfortante, la moins chère, la plus digestive, Longue Vie, liqueur réconfortante & digestive des moines italiens, Imprimerie Franc, Paris, 1882. Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b90088046 — publiek domein.
  1. Vermelding , “La plus fine, la plus réconfortante, la plus digestive” : Hoeveel superlatieven zet de affiche op een rij?

    Vier, in een boog boven de naam: drie over de kwaliteit, één over de prijs. Geen enkele is te controleren: “la plus” verwijst naar geen enkele vergelijking. Het zijn reclameformules, zoals het “supérieure à toutes les liqueurs” van andere affiches. Tegenwoordig is reclame voor alcohol in Frankrijk beperkt tot objectieve informatie over het product.

  2. Gezondheidsbelofte , “Liqueur réconfortante & digestive” : Wat is een “réconfortante” likeur?

    Een apothekerswoord, toegepast op een drank: de “cordial”, de likeur die het hart opbeurt. “Digestive” maakt de belofte compleet. Beide woorden zijn in het dagelijks gebruik gebleven, maar ze beschrijven een verkoopintentie, geen vastgesteld effect.

  3. Vermelding , “Des moines italiens” : Welke monniken?

    Dat weet men niet: de affiche noemt noch abdij noch orde, en de likeur wordt vanuit Parijs verkocht. De kloosterlijke oorsprong is een verkoopargument, zeer verbreid na het succes van de Chartreuse en de Bénédictine. De monnik garandeert ouderdom en kennis van planten, zonder dat men het kan controleren.

  4. Symbool , De monnik met de fles : Wat doet de monnik?

    Hij zwaait met de fles als met een kruisbeeld voor de Dood. Het kruis op zijn pij legt het verband: de likeur neemt de plaats in van het heilige voorwerp. Het beeld maakt van een drank een bescherming.

  5. Symbool , De Dood die op de vlucht slaat : Waarom een geraamte op een likeuraffiche?

    Om de naam te illustreren: “Longue vie”. De Dood met zijn zeis, ontleend aan de dodendansen, wijkt voor de fles. In 1845 publiceerde de scheikundige Raspail al een “liqueur hygiénique” die een lang leven zou verzekeren: de belofte van langlevendheid is een gemeenplaats van de likeur uit de 19e eeuw.

  6. Vermelding , “Dépôt général, Paris, rue Meyerbeer, 3” : Waar wordt de likeur verkocht?

    In een depot in Parijs, daarna “chez tous les liquoristes et dans les principaux cafés”. Die Italiaanse monniken hebben dus een adres in de wijk van de Opéra. Het dépôt général is het magazijn dat aan de doorverkopers levert: het is de meest concrete regel van de affiche.

Wat dit stuk zegt

Alles is belofte op deze affiche: superlatieven, een “réconfortante et digestive” drank, monniken die men niet kan identificeren, en de Dood op de vlucht gejaagd. Het is het model van de kloosterlikeur van de 19e eeuw, waar het habijt het recept garandeert en het recept de gezondheid. Het Parijse depot is daarentegen echt: het is de enige regel die men zou kunnen controleren.

Hoe we het weten

Longue Vie, liqueur réconfortante et digestive des moines italiens, affiche, drukkerij Franc, 1882, BnF, Gallica ark:/12148/btv1b90088046.

Stuk 4 van 5

La Carmélite, “liqueur des Alpes”

Een non voor een glas-in-loodraam, gotische letters, een lakzegel. De affiche van 1891 ontleent alles aan het klooster.

Affiche chromolithographiée de style néo-gothique : une religieuse au voile bleu, un livre à la main, devant un vitrail ; un parchemin déroulé annonce « Liqueur des Alpes, tonique et digestive », un sceau de cire rouge porte « La Carmélite, marque déposée » ; en bas, « Supérieure à toutes les liqueurs ».
La carmélite, marque authentique. Liqueur des Alpes tonique et digestive, dépôt 2 Bd Henri IV, Affiches Camis, Paris, 1891. Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b53185287w — publiek domein.
  1. Vermelding , “Marque authentique” : Authentiek ten opzichte van wat?

    Ten opzichte van de imitaties. Sinds de wet van 23 juni 1857 op de fabrieksmerken kan een gedeponeerde naam voor de rechter worden verdedigd. Zijn merk “authentiek” noemen is de anderen aanwijzen als kopieën — en eraan herinneren dat de naam, meer dan het recept, is wat verkocht wordt.

  2. Symbool , De karmelietes : Waarom een non?

    Voor het kloosterlijke prestige, zoals op de affiches van de Chartreuse of de Bénédictine. De karmelieten hadden hun “eau de mélisse”, volgens de traditie sinds de 17e eeuw beroemd in Parijs; de vrouwelijke orde van de Karmel is met geen enkele bekende likeur verbonden. Het boek, de sluier, het glas-in-loodraam vormen een decor: ze zeggen niet wie produceert.

  3. Vermelding , “Liqueur des Alpes” : Waarom de Alpen?

    Omdat de bergen wilde planten en zuivere lucht oproepen — en de Grande Chartreuse, in het naburige massief, die dan de markt van kruidenlikeuren domineert. De affiche geeft geen enkel Alpenadres: het depot is in Parijs, boulevard Henri-IV.

  4. Gezondheidsbelofte , “Tonique et digestive” : Wat beloven deze twee woorden?

    De twee gebruikelijke beloften van kruidenlikeuren: nieuwe krachten geven en de spijsvertering helpen. Ze keren terug op het lakzegel, alsof ze deel uitmaakten van de gedeponeerde naam. Het zijn gezondheidsclaims, tegenwoordig verboden voor een alcoholische drank.

  5. Symbool , Het lakzegel : Waartoe dient het rode zegel?

    Het bootst het zegel na dat een officieel document of een bekroonde fles sluit. Men leest er “La Carmélite, tonique & digestive, marque déposée” en een handtekening: het merk presenteert zich als verzegeld, dus onschendbaar. Het zegel stelt gerust over de herkomst, meer dan dat het haar bewijst.

  6. Vermelding , “Supérieure à toutes les liqueurs” : Kan men deze zin controleren?

    Nee: ze vergelijkt met niets bepaalds. Het is de gangbaarste reclameformule van die tijd, samen met “la plus fine” of “la meilleure”. In 1891 regelt geen enkele wet de reclame voor alcohol.

Wat dit stuk zegt

La Carmélite verkoopt een sfeer: het klooster, de Alpen, de authenticiteit. Elke vermelding beantwoordt een ander merk — de Chartreuse is alpien en kloosterlijk, de Bénédictine heeft haar monnik — en de juridische bescherming van het merk, pas heel recent, wordt een argument. De non zegt niets over een productie: niets op de affiche wijst op een klooster.

Hoe we het weten

La Carmélite, liqueur des Alpes, tonique et digestive, affiche, Affiches Camis, 1891, BnF, Gallica ark:/12148/btv1b53185287w.

Stuk 5 van 5

Liqueur de Raspail, “hygiénique pour dessert”

Het is geen monnik maar een geleerde die voor deze likeur instaat: zijn buste troont tussen een alambiek, een globe en boeken.

Étiquette gravée et coloriée dans un cadre d'arabesques : le buste du chimiste Raspail sous une arcade portant « Liqueur de Raspail, liqueur hygiénique pour dessert », entouré d'une cornue, d'un globe terrestre et de livres, dont un « Manuel de la santé ».
Liqueur de Raspail. Liqueur hygiénique pour dessert, s. d. (XIXe siècle). Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b530152843 — publiek domein.
  1. Vermelding , “Liqueur de Raspail” : Wie is Raspail?

    François-Vincent Raspail (1794-1878), scheikundige, republikein, meermaals gevangengezet. Hij wordt vaak als arts voorgesteld, maar dat is hij nooit geweest. Zijn Manuel annuaire de la santé, vanaf 1845 gepubliceerd, beleeft tientallen edities en maakt een huisgeneeskunde op basis van kamfer populair. Zijn naam geldt bij een groot publiek als garantie.

  2. Gezondheidsbelofte , “Liqueur hygiénique pour dessert” : Wat betekent “hygiénique” hier?

    In de 19e eeuw duidt “hygiëne” de kunst aan om de gezondheid te bewaren. Een “hygiénique” likeur presenteert zich dus als goed voor het lichaam. Raspail publiceerde het recept in 1845; zijn zoon Émile maakt haar vanaf 1870 in Arcueil. Het woord zou van het etiket nu een verboden gezondheidsclaim maken.

  3. Symbool , De buste : Waarom een buste in plaats van een portret?

    De buste is het beeld van de grote mannen, dat men in stadhuizen en academies plaatst. Ze maakt van de scheikundige een officiële figuur en van zijn likeur een geleerd product: het gezag van de naam gaat over op de fles.

  4. Symbool , De retort en de kolf : Wat doet dit laboratoriummateriaal op een etiket?

    Het herinnert eraan dat de likeur gedistilleerd is, en vooral dat ze uit een laboratorium komt eerder dan uit een kelder. Het is het wereldlijke tegenstuk van de monnik-apotheker: de scheikunde vervangt het klooster als garantie.

  5. Vermelding , Het boek “Manuel de la santé” : Welk boek ligt tegen de buste?

    Het Manuel annuaire de la santé van Raspail, zijn meest verspreide werk, tientallen jaren lang elk jaar herdrukt. De likeur leunt tegen het boek: men koopt de fles zoals men een voorschrift zou volgen.

Wat dit stuk zegt

Het etiket vervangt de monnik door de wetenschap: een beroemde scheikundige, zijn boeken, zijn laboratoriummateriaal. François-Vincent Raspail (1794-1878) publiceerde in 1845 werkelijk het recept van een “liqueur hygiénique de dessert” die een lang leven zou verzekeren, en zijn zoon Émile maakte er vanaf 1870 een product van. De gezondheidsbelofte verandert van kostuum; ze blijft een belofte.

Hoe we het weten

Liqueur de Raspail. Liqueur hygiénique pour dessert, prent, z.j. (19e eeuw), BnF, collection De Vinck, Gallica ark:/12148/btv1b530152843; over Raspail: notice “François-Vincent Raspail”, Wikipedia, te vergelijken met zijn Manuel annuaire de la santé (1845).

Waarom deze beelden

Alle stukken komen uit de collecties van de Bibliothèque nationale de France, te raadplegen op Gallica, en behoren tot het publieke domein. De data en titels zijn die van de catalogusbeschrijvingen.

Geen van deze beloften, en vooral niet die over gezondheid, zou vandaag op een alcoholhoudende drank toegestaan zijn. Deze beelden tonen betekent er de geschiedenis van schrijven, niet er reclame voor maken.

De andere spellen

  • Quiz · misvattingen

    Legende of geschiedenis?

    Een monnik uit 1510, een absint die gek maakt, een arts die gin uitvindt: aan u om te beslissen, met bewijzen erbij.

    10 beweringen · 10 minuten

  • Onderzoek · archieven

    De absintzaak

    Zes archiefstukken van 1911 tot 1915. Wie heeft absint verboden, wanneer, en wat werd er precies verboden?

    9 vakjes te bevestigen · 15 minuten

  • Raadsels · botanica

    Raad de plant

    Tien planten uit likeuren en bitters, telkens drie aanwijzingen: de geschiedenis, de botanica, het gebruik.

    10 raadsels · 10 minuten

  • Quiz · drie niveaus

    Leren over gedistilleerde dranken

    Van suikerriet tot rum, van graan tot whisky: drie niveaus van vragen over de grondstoffen, de handelingen en de geschiedenis van gedistilleerde dranken.

    10 vragen per niveau