Eerste condensatietoestellen
In Mesopotamië opgegraven vaten om condensaat op te vangen worden geïnterpreteerd als toestellen om aromatische stoffen te extraheren. Ze distilleren geen alcohol: ze dienen voor parfums en medicinale bereidingen.
Deze pagina is automatisch vertaald uit het Frans. Zij is niet nagelezen door een moedertaalspreker: de Franse versie is bindend. Lees de Franse versie
Wie heeft gin uitgevonden? Sinds wanneer wordt er in Schotland whisky gedistilleerd? Deze tijdlijn volgt de kantelmomenten van een handeling van meer dan tweeduizend jaar oud — het toestel dat verandert, het product dat ontstaat, de wet die beslist, de samenleving die zich zorgen maakt. Elke datum zegt waar ze vandaan komt en hoe zeker ze is.
Geen ijkpunt voor deze filter.
Geen ijkpunt voor deze filter.
Geen ijkpunt voor deze filter.
Geen ijkpunt voor deze filter.
In Mesopotamië opgegraven vaten om condensaat op te vangen worden geïnterpreteerd als toestellen om aromatische stoffen te extraheren. Ze distilleren geen alcohol: ze dienen voor parfums en medicinale bereidingen.
De Grieks-Egyptische alchemisten beschrijven en verbeteren de distilleertoestellen. Aan Maria de Jodin worden verschillende toestellen toegeschreven, waaronder de bain-marie, die nog altijd haar naam draagt. Distillatie wordt een techniek die op schrift staat en kan worden doorgegeven.
Zijn verhandelingen bevatten de oudst bekende gedetailleerde beschrijvingen van distilleertoestellen, met helm en condensatiebuis. De algemene vorm van de alambiek ligt daarmee voor meer dan een millennium vast.
Jabir ibn Hayyan en later al-Kindi en al-Razi verfijnen de distillatie, die vooral wordt toegepast op parfums, essences en geneesmiddelen. Het woord “alambiek” komt van het Arabische al-inbīq, dat zelf is ontleend aan het Griekse ambix.
Het idee dat alcohol in de Arabische wereld zou zijn “uitgevonden”, is onjuist: het toestel en de methode worden daar verfijnd, het gebruik voor alcohol ontwikkelt zich later in het Westen.
In de invloedssfeer van de school van Salerno verschijnen de eerste duidelijke westerse vermeldingen van een ontvlambaar wijndistillaat. Dit is het beslissende kantelpunt: distillatie dient niet langer alleen voor parfums, maar gaat alcohol produceren.
In de Atlas Wijn-eau-de-vie
De Bolognese arts beschrijft een procedé van opeenvolgende distillaties waarmee een duidelijk sterker geconcentreerde alcohol wordt verkregen. De rectificatie, een principe dat vandaag nog centraal staat, doet haar intrede in de teksten.
Arnaldus de Villanova en zijn navolgers verspreiden de aqua vitae, het levenswater, voorgesteld als een wondermiddel dat het leven verlengt. De woordenschat van het geneesmiddel zal gedistilleerde dranken eeuwenlang blijven vergezellen.
Een verhandeling die wordt toegeschreven aan prior Vital Dufour somt de therapeutische deugden van een wijnbrandewijn op. De tekst wordt geregeld voorgesteld als de geboorteakte van armagnac.
De tekst getuigt van een praktijk van medicinale distillatie in het zuidwesten van Frankrijk, niet van het ontstaan van een herkenbare regionale brandewijn. Er de geboortedatum van armagnac van maken is een commerciële kortere weg.
In de Atlas Armagnac
De franciscaan beschrijft in zijn theorie gerectificeerde alcohol als het vijfde element, de kwintessens, die werkzame bestanddelen zou kunnen bewaren en extraheren. Het woord “kwintessens” gaat daarop terug.
De Annalen van Clonmacnoise vermelden de dood van een clanhoofd na overmatig gebruik van aqua vitae. Het is tot op heden de oudst bekende schriftelijke vermelding van brandewijn in Ierland — en meteen een verslag van misbruik.
De registers van de Schotse schatkist vermelden de levering van acht bushels mout aan broeder John Cor “om aqua vitae te maken”. Het is het oudste schriftelijke spoor van brandewijn die in Schotland werd geproduceerd, de voorloper van whisky.
Het is de oudste bewaarde schriftelijke vermelding, niet de datum van de uitvinding: de hoeveelheid mout wijst op een productie die al gevestigd was.
In de Atlas Whisky
Hieronymus Brunschwig publiceert in Straatsburg een geïllustreerde verhandeling over de kunst van het distilleren. De boekdrukkunst haalt de techniek uit de kring van alchemisten en kloosters: ze wordt kennis die zich kan verspreiden.
Distillateurs in de Nederlanden produceren een graanbrandewijn die met jeneverbessen wordt gearomatiseerd. Daaruit zal de genever ontstaan, en vervolgens de gin.
De toeschrijving van de uitvinding van gin aan de arts Franciscus Sylvius is onjuist: hij wordt in 1614 geboren, terwijl gedistilleerde jenever dan al enkele decennia is geattesteerd.
In de Atlas Jenever
In de suikerfabrieken van de Caribische koloniën distilleert men de melasse en het schuim van de suiker. De ruwe brandewijn heet kill-devil op Barbados, guildive of tafia op de Franse Antillen. Hij ontstaat op plantages waar door de slavenhandel gedeporteerde en tot slaaf gemaakte Afrikanen het riet planten, snijden en pletten.
In de Atlas Rum
In de Charente raakt de dubbele distillatie in een koperen pot still ingeburgerd; zij maakt een fijne brandewijn mogelijk die kan worden uitgevoerd en kan rijpen. Zo ontstaat cognac nog altijd: een eerste stookgang levert de brouillis, een tweede scheidt er het hart uit af.
In de Atlas Cognac
Het gingebruik explodeert in de arme wijken van Londen en veroorzaakt een ernstige gezondheids- en sociale crisis. Een reeks Gin Acts, tot die van 1751, probeert het weer onder controle te krijgen. Het is de eerste grote episode van moderne alcoholregulering.
In de Atlas Gin
De federale belasting op distillateurs leidt tot een opstand in Pennsylvania. De episode legt blijvend het verband tussen distillatie, belastingen en politiek protest in de Verenigde Staten.
In de Atlas Whisky
Robert Stein en later Aeneas Coffey ontwikkelen en patenteren een toestel dat continu werkt en een neutralere en veel goedkopere alcohol produceert. Het is de grote technische breuk in de geschiedenis van gedistilleerde dranken: ze scheidt blijvend industriële alcohol van traditionele brandewijn.
Absint wordt de emblematische drank van het Franse stadsleven, gedragen door dalende prijzen en door de cafés. Het zal ook de eerste drank zijn waarop de afkeuring vanuit de volksgezondheid zich concentreert.
In de Atlas Anijsdranken & absint
De druifluis (phylloxera) verwoest de Europese wijngaarden. De productie van cognac en armagnac stort in, wat blijvend commerciële ruimte opent voor Schotse whisky en graanbrandewijnen. Een biologisch ongeval hertekent de geografie van gedistilleerde dranken.
Terwijl de wijngaarden na de druifluis opnieuw worden aangeplant, trekken twee decreten van mei 1909 de grenzen van de landen van cognac en armagnac: de Charentes en hun krijt aan de ene kant, de Gascogne van de Gers, de Landes en de Lot-et-Garonne aan de andere. Voor het eerst in Frankrijk verbindt een decreet de naam van een brandewijn met een afgebakend gebied.
Een Britse koninklijke commissie beslecht een lang conflict: whisky mag uit graan in een continue kolom worden gedistilleerd, en niet alleen uit gemoute gerst in een pot still. Graanwhisky, lichter, en de blends die hem met mout verenigen, behouden hun naam.
In de Atlas Whisky
De wet van 16 maart 1915 verbiedt de vervaardiging en verkoop van absint. De hygiënistische beweging, de antialcoholbonden en de wijnbouwlobby komen hierin samen. Pas aan het einde van de 20ste eeuw wordt absint weer toegestaan.
In de Atlas Anijsdranken & absint
Het federale verbod op de productie en verkoop van alcohol in de Verenigde Staten vernietigt een industrie, doet een clandestiene industrie ontstaan en verlegt de stromen blijvend naar Canada, het Caribisch gebied en Schotland. De afschaffing ervan in 1933 laat een distributiestelsel na dat nog steeds van kracht is.
Cognac krijgt zijn gecontroleerde oorsprongsbenaming, net als armagnac in hetzelfde jaar. Die beschermt een oude handeling: een lichte en zure witte wijn, tweemaal gedistilleerd in een koperen distilleerketel op open vuur, daarna op eikenhouten vat gelegd, waar de kleurloze brandewijn amberkleurig wordt. De zes crus worden in 1938 afgebakend.
In de Atlas Eau-de-vie de Cognac halte 01 · Een wijn die te zuur is om gedronken te worden
De calvados uit het Pays d'Auge, tussen Lisieux, Pont-l'Évêque en Livarot, krijgt zijn gecontroleerde oorsprongsbenaming. Men distilleert er tweemaal, in een pot still, een droge cider van appels die rijk zijn aan tannines: een brandewijn die bedoeld is om lang te rijpen.
In de Atlas Calvados Pays d'Auge
De rhum agricole van Martinique krijgt een gecontroleerde oorsprongsbenaming, de enige die een rum in Frankrijk heeft verkregen. Het riet, gesneden in het droge seizoen, wordt zo snel mogelijk geplet; zijn verse sap, de vesou, gist enkele dagen en gaat daarna door een Creoolse kolom. De witte rum behoudt er het verse riet, de peper, de bloemen van.
In de Atlas Rhum de la Martinique halte 02 · Martinique
Een Europese verordening legt vast wat een gedistilleerde drank is: ten minste 15 % vol., ingedeeld in zesenveertig categorieën. Elke categorie heeft haar grondstof en haar handelingen: rum komt uitsluitend van suikerriet, bij gin overheerst de jeneverbes, whisky rijpt ten minste drie jaar op houten vat.
Na meer dan een eeuw industriële concentratie openen honderden ambachtelijke distilleerderijen in Europa en Noord-Amerika. Kleine koperen distilleerketels, granen, vruchten en planten uit de omgeving: gins, whisky's en brandewijnen krijgen opnieuw het accent van een plaats, en vergeten vakmanschap wordt weer in ere hersteld.
Een nieuwe Europese verordening vervangt die van 2008 en schaaft de definities bij tot in de smaak in het glas: aan rum mag voortaan niet meer dan 20 gram suiker per liter worden toegevoegd, terwijl aan whisky al helemaal geen suiker mag worden toegevoegd.
Elke mijlpaal neemt evenveel ruimte in: de schaal is niet lineair, anders zouden twintig eeuwen alchemie worden platgedrukt door de laatste honderd jaar. De mijlpalen volgen elkaar chronologisch op, tijdperk na tijdperk.
De geschiedenis van gedistilleerde dranken zit vol stichtingsdata die door geen enkel archief worden gestaafd. Veel ervan werden, vaak te goeder trouw, bedacht door huizen die hun ouderdom wilden dateren. Ze maken deel uit van de culturele geschiedenis van de sector — op voorwaarde dat ze worden voorgesteld voor wat ze zijn.
Elke datum vermeldt dus haar zekerheidsgraad: wat gestaafd is door een primaire bron, wat waarschijnlijk is gezien een samenloop van aanwijzingen, en wat behoort tot de overgeleverde traditie. Wanneer een wijdverbreide bewering onjuist is, gaat ze vergezeld van een rechtzetting.
Deze ijkpunten zijn een eerste versie: ze zijn nog niet nagelezen door een wetenschappelijke raad, die momenteel wordt samengesteld. Dat is een van de taken waarvoor het museum vandaag historici zoekt.