Naar de inhoud

Deze pagina is automatisch vertaald uit het Frans. Zij is niet nagelezen door een moedertaalspreker: de Franse versie is bindend. Lees de Franse versie

Zaal · Geschiedenis · Gin Lane

Heeft gin Londen echt geruïneerd?


In 1751 maakt een gravure van Hogarth van een Londense steeg het beeld bij uitstek van verval. Vijf vitrines om van dat beeld terug te gaan naar zijn oorzaken: een Vlaams geneesmiddel, een Hollandse koning, wetten die falen.

6 vitrines · ongeveer 6 minuten

Het bezoek beginnen

Topstuk

Gravure coloriée : une large rue de Londres bordée de maisons de brique, des voitures à chevaux et des passants, un haut clocher à gauche ; titre en français et en anglais au bas.

L'Église de Ste Marie le Bow dans Cheapside de Londres

Vue d'optique, éditeur non identifié · 1750

L'Église de Ste Marie le Bow dans Cheapside de Londres, gegraveerd en ingekleurd optisch gezicht, omstreeks 1750. Deze beelden, gemaakt om door een lens te worden bekeken, toonden kopers op het continent een geordend en handeldrijvend Londen.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b69492540 — publiek domein.

Vitrine 01 van 06 1720-1751

Waarom was Londen bang voor een drank?


Kijk naar dit gezicht op Cheapside, omstreeks 1750 verkocht: brede straten, bakstenen gevels, rijtuigen. Dit is het Londen dat men laat zien. Het Londen van dezelfde jaren, in de arme parochies, is een stad waar bijna op elke straathoek een goedkope graanbrandewijn wordt gedistilleerd en doorverkocht.

De cijfers treffen de tijdgenoten: omstreeks 1743 zouden de Engelsen gemiddeld een tiental liter gin per jaar drinken. Magistraten, artsen en pamflettisten spreken van een epidemie. In 1734 wordt het proces tegen Judith Defour, die haar kind doodde om de kleren te verkopen en gin te kopen, de zaak die iedereen aanhaalt.

Historici spreken tegenwoordig van de “Gin Craze”, een koorts van enkele decennia. Ze was echt; maar we kennen haar vooral via degenen die haar wilden stoppen.

Maar waar komt die gin vandaan? Niet uit Engeland: van de andere kant van de Noordzee.

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Waarschijnlijk — de historiografie is het erover eens, maar een datum of een toeschrijving blijft omstreden.

Bronnen

  • Gallica: optisch gezicht van Cheapside, omstreeks 1750, ark:/12148/btv1b69492540
  • Proceedings of the Old Bailey, proces tegen Judith Defour, februari 1734
  • Wikipedia (en), “Gin Craze”: consumptie per hoofd in 1743 (secundaire bron)

Topstuk

Gravure coloriée : un canal bordé d'arbres et de maisons à pignons, des bateaux à quai, un clocher au fond ; titre en français et en néerlandais en haut de la feuille.

Vuë du Port court vers le Pont de la Bourse à Schiedam

Vue d'optique, éditeur non identifié · 1750

Vuë du Port court vers le Pont de la Bourse à Schiedam, gegraveerd en ingekleurd optisch gezicht, omstreeks 1750, met titel in het Frans en het Nederlands. Schiedam is dan de stad van de Hollandse jenever.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b69493869 — publiek domein.

Vitrine 02 van 06 13e-17e eeuw

Waar komt jenever vandaan?


Het woord gin is een verkorting van het Engelse genever, ontleend aan het Nederlands: de jeneverstruik. Omstreeks 1270 vermeldt de Vlaamse dichter Jacob van Maerlant in Der Naturen Bloeme al een geneesmiddel van in wijn gekookte jeneverbessen. Het is nog geen gedistilleerde alcohol: het is een medicijn.

In de 16e eeuw geven de distilleerboeken van de Lage Landen recepten voor brandewijn met jeneverbes; dat van Philippus Hermanni, in 1552 in Antwerpen gedrukt, bevat er een. In de 17e eeuw concentreert het distilleren van graan zich in enkele steden in Holland, waaronder Schiedam, bij Rotterdam.

Hollandse jenever is in de eerste plaats een graanbrandewijn. Men brouwt rogge en gemoute gerst, laat gisten en distilleert dan een “maltwijn”, de moutwijn, weinig gerectificeerd, die de smaak van brood en granen behoudt. De jeneverbessen, bij het distilleren toegevoegd of te trekken gezet, geven er hun geur van hars en den aan. Het is het graan, meer dan de bes, dat zijn lot zal bepalen: graan is er overal.

Toch keert in bijna alle verhalen één naam terug: die van een hoogleraar uit Leiden, die alles zou hebben uitgevonden.

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Waarschijnlijk — de historiografie is het erover eens, maar een datum of een toeschrijving blijft omstreden.

Bronnen

  • Jacob van Maerlant, Der Naturen Bloeme, omstreeks 1270
  • Philippus Hermanni, Een Constelijck Distileerboec, Antwerpen, 1552
  • Universiteit Leiden, “The dubious Leiden roots of genever and gin”, 2016

Topstuk

Bois gravé rehaussé de couleurs : un alambic à chapiteau posé sur un fourneau de briques, relié par un col à un récipient posé sur un tabouret ; un homme en robe à gauche.

Alambic

1509

Alambic, ingekleurde houtsnede, 1509. Een eeuw vóór de geboorte van Sylvius verspreidt de druk al de vorm van het toestel en recepten voor gedistilleerde wateren, van planten zowel als van bessen.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b10218821k — publiek domein.

Vitrine 03 van 06 1614-1824

Heeft Sylvius gin uitgevonden?


Franciscus Sylvius, geboren in 1614, hoogleraar geneeskunde in Leiden, geldt al twee eeuwen als de uitvinder van gin. Het verhaal is overal, tot op etiketten toe.

Het houdt geen stand. Recepten voor brandewijn met jeneverbes worden tientallen jaren vóór zijn geboorte gedrukt, en jenever wordt in Holland verkocht toen hij nog een kind was. De toeschrijving verschijnt in een Engels boek van 1824, dat van Samuel Morewood, die als vaderschap las wat waarschijnlijk slechts de vermelding van een bereiding was.

Deze in 1509 gegraveerde alambiek zegt het belangrijkste: het distilleren van aromatische wateren is lang vóór Sylvius een gedrukte en gedeelde kennis. Dranken hebben bijna nooit een uitvinder; ze hebben oorsprongslegenden.

Feit of legende? « Gin werd uitgevonden door de arts Franciscus Sylvius, in Leiden, in de 17e eeuw. » Beslis voordat u het opent. Het antwoord bekijken

Het is een legende.

Een recept voor brandewijn met jeneverbes wordt in 1552 gedrukt, zestig jaar vóór de geboorte van Sylvius. De toeschrijving verschijnt in 1824 bij Samuel Morewood en wordt sindsdien overgeschreven; de Universiteit Leiden zelf acht haar twijfelachtig.

Als het geen uitvinder is, wat bracht de jenever dan naar Londen? Een koningswissel.

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Gestaafd — gedocumenteerd door bronnen uit de eerste hand of een stevige historiografie.

Bronnen

  • Universiteit Leiden, “The dubious Leiden roots of genever and gin”, 2016
  • Samuel Morewood, An Essay on the Inventions and Customs of Both Ancients and Moderns in the Use of Inebriating Liquors, Londen, 1824
  • Gallica: Alambic, gravure, 1509, ark:/12148/btv1b10218821k

Topstuk

Portrait gravé en noir d'un homme en perruque longue et cuirasse, de trois quarts, le regard vers le spectateur.

Guillaume III, prince de Nassau-Orange, roi d'Angleterre

Ernest Lehr et A. Demarle (illustrateurs) · 1870

Ernest Lehr en A. Demarle, Guillaume III, prince de Nassau-Orange, roi d'Angleterre, gravure, 1870. Een historisch portret, bijna twee eeuwen na de feiten gegraveerd voor een geïllustreerd werk.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b10211076f — publiek domein.

Vitrine 04 van 06 1689-1736

Hoe stak jenever de Noordzee over?


In 1689 wordt Willem van Oranje, stadhouder van Holland, koning van Engeland. Zijn regering is bijna voortdurend in oorlog met Frankrijk: Franse brandewijnen worden zwaar belast en in 1690 wordt het distilleren van graan voor iedereen opengesteld, waarmee het monopolie van de Londense compagnie van distillateurs wordt doorbroken.

Het gevolg was niet gewild. Distilleren wordt een activiteit zonder controle of kwalificatie; het Engelse graan vindt een afzetmarkt; een op Hollandse jenever geïnspireerde drank, goedkoop verkocht, verspreidt zich in de arme wijken van Londen.

Men vertelt ook dat Engelse soldaten tijdens de oorlogen in de Lage Landen een voorliefde voor jenever zouden hebben opgevat — de “Hollandse moed”. Het verhaal is verleidelijk en zonder zekere bron. De gedocumenteerde oorzaak is fiscaal en commercieel.

Het Parlement begrijpt snel wat het heeft ontketend. Twintig jaar lang zal het proberen dat ongedaan te maken.

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Waarschijnlijk — de historiografie is het erover eens, maar een datum of een toeschrijving blijft omstreden.

Bronnen

  • Wet van 1690 ter aanmoediging van het distilleren van brandewijn uit graan (regering van Willem en Maria)
  • Wikipedia (en), “Gin Craze”: einde van het monopolie van de distillateurs, beleid van Willem III (secundaire bron)
  • Gallica: Guillaume III, gravure, 1870, ark:/12148/btv1b10211076f

Topstuk

Gravure : une rue londonienne en ruine, une mère ivre laissant tomber son enfant au premier plan, un mont-de-piété prospère à gauche, des scènes de misère partout.

Gin Lane

William Hogarth · 1751

William Hogarth, Gin Lane, gravure, 1751, hier in een late uitgave met de verzen onderaan. Op de voorgrond laat een moeder haar kind vallen; op de achtergrond is alleen de pandjesbaas welvarend. De gravure is een requisitoir, geen reportage.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b10844098s — publiek domein.

Vitrine 05 van 06 1729-1751

Wat toont de gravure van Hogarth werkelijk?


Wat in de steegjes van Londen wordt verkocht, heeft weinig te maken met de jenever van Schiedam: een haastig gedistilleerde graanbrandewijn van zeer wisselende kwaliteit, met kruiden op smaak gebracht om de ruwheid te verbergen. Het Parlement probeert hem in te dammen met vijf wetten tussen 1729 en 1751; die van 1736, te zwaar, drijft de verkoop de clandestiniteit in en moet in 1743 worden afgeschaft.

In 1751 verandert de campagne van vorm. In januari publiceert de romanschrijver en magistraat Henry Fielding een onderzoek dat gin in verband brengt met de toename van diefstallen. In februari publiceert zijn vriend William Hogarth twee goedkoop verkochte gravures, Gin Lane en Beer Street: aan de ene kant een straat die instort, aan de andere een straat in bloei. Bier, nationaal, wordt vrijgesproken; gin, van elders gekomen, wordt veroordeeld.

De wet van 1751 behoudt de verkoop voor aan gevestigde zaken en verbiedt hem aan distillateurs. De productie daalt. Maar historici schrijven het einde van de koorts, omstreeks 1757, ook toe aan de stijging van de graanprijs. Het beeld van Hogarth heeft de crisis die het aanklaagde zelf overleefd.

« Een nieuw soort dronkenschap, onze voorouders onbekend, heeft zich onlangs onder ons verspreid. »

— Henry Fielding, An Enquiry into the Causes of the Late Increase of Robbers, 1751

De koorts zakt; gin blijft, en wordt in de eeuw daarna een respectabele gedistilleerde drank. Wat men ervan moet onthouden, past in enkele regels.

Wat u moet onthouden
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Gestaafd — gedocumenteerd door bronnen uit de eerste hand of een stevige historiografie.

Bronnen

  • Henry Fielding, An Enquiry into the Causes of the Late Increase of Robbers, Londen, januari 1751
  • Gallica: W. Hogarth, Gin Lane, late uitgave, ark:/12148/btv1b10844098s
  • Wikipedia (en), “Gin Craze”: Gin Acts van 1729, 1736, 1743, 1747 en 1751, einde van de crisis omstreeks 1757 (secundaire bron)

Vitrine 06 van 06 Laatste vitrine

Wat u moet onthouden


Heeft gin Londen echt geruïneerd?

Het antwoord Gin is niet in Londen geboren en Sylvius heeft het niet uitgevonden: het is de Hollandse jenever, door een handelspolitiek overgeplant, die in de 18e eeuw de eerste gedistilleerde drank voor de massa wordt — en de eerste morele paniek die een reeks wetten probeert te doven.

  1. Gin stamt af van de Hollandse jenever, een gearomatiseerde graanbrandewijn waarvan de recepten al in de 16e eeuw worden gedrukt.
  2. Sylvius is niet de uitvinder: de toeschrijving dateert uit een boek van 1824.
  3. De “Gin Craze” ontstaat uit een politiek: handelsoorlog met Frankrijk en distilleren voor iedereen opengesteld in 1690.
  4. De wetten falen zolang ze onuitvoerbaar zijn; de crisis dooft uit tussen 1751 en 1757, tussen hervorming en graanprijs.

Zaal geopend op 3 oktober 2026. De teksten zijn geschreven door het team van SpiLi en wachten op de nalezing door de wetenschappelijke raad.