Naar de inhoud

Deze pagina is automatisch vertaald uit het Frans. Zij is niet nagelezen door een moedertaalspreker: de Franse versie is bindend. Lees de Franse versie

Zaal · Geschiedenis · Echte en valse monniken

Worden kloosterlikeuren door monniken gemaakt?


Twee likeuren, twee kloosters in de beeldvorming, twee tegengestelde verhalen. Zes vitrines om te scheiden wat tot het archief, tot de traditie en tot de reclame behoort.

7 vitrines · ongeveer 7 minuten

Het bezoek beginnen

Topstuk

Lithographie en noir : le monastère de la Grande Chartreuse, ses toits et son clocher au fond d'une vallée boisée, sous des sommets rocheux.

La Grande Chartreuse

Godefroy Engelmann (lithographe), d'après Jean-Baptiste-Gabriel Langlacé · XIXe siècle (avant 1839) · Lithografie

Godefroy Engelmann, naar Jean-Baptiste-Gabriel Langlacé, La Grande Chartreuse, lithografie, eerste helft van de 19e eeuw. Het klooster, gesticht in 1084, in zijn bergachtige “woestijn”: het is die plaats, en die naam, die het etiket zal meedragen.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b10488099r — publiek domein.

Vitrine 01 van 07 1605-1764

Wat stond er in het manuscript van 1605?


Volgens de orde van de kartuizers overhandigt François-Annibal d'Estrées — latere maarschalk, toen markies van Cœuvres — in 1605 aan de kartuizers van Vauvert, in Parijs, een manuscript: het recept van een “elixer van het lange leven”. Dit document is nooit gepubliceerd; men kan het noch lezen noch dateren. Het is een traditie, geen archief.

Het vervolg is beter gestaafd. De tekst komt in de 18e eeuw aan in de Grande Chartreuse, boven Grenoble — de traditie zegt 1737. Een broeder-apotheker, Jérôme Maubec, werkt eraan; na zijn dood in 1762 neemt broeder Antoine Dupuy de formule over en, volgens de archieven van de orde, legt een manuscript van 1764 de bereiding ervan vast. Het is het Élixir végétal, door de apotheek van het klooster als geneesmiddel verkocht.

Aan het begin staat dus een kloostergeneeskunde, zoals er veel waren. Wat bijzonder is, is het vervolg: dit geneesmiddel zal een industrie worden zonder de handen van de monniken te verlaten.

Feit of legende? « Het recept van de Chartreuse gaat terug op een manuscript van 1605. » Beslis voordat u het opent. Het antwoord bekijken

Het is ingewikkelder.

Het manuscript van 1605 is alleen bekend uit het verhaal van de orde: niemand heeft het gepubliceerd. Beter gedocumenteerd is het elixer van de 18e eeuw; de omstreeks 1764 vastgelegde samenstelling is bekend uit de archieven van de orde. De datum van 1605 is een aannemelijke traditie, geen bewijs.

Een apothekersgeneesmiddel wordt een likeur, daarna een fabriek. Waar, en hoe?

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Overgeleverd — een doorgegeven verhaal, dat de bronnen niet kunnen bevestigen.

Bronnen

  • Chartreuse Diffusion, “Histoire”, chartreuse.fr (verhaal van de orde: 1605, 1737, Maubec, Dupuy, 1764)
  • Wikipedia (fr), “Chartreuse (liqueur)” (datum van 1737 als onzeker vermeld)
  • Gallica: G. Engelmann, La Grande Chartreuse, lithografie, ark:/12148/btv1b10488099r

Topstuk

Photographie en noir et blanc : des bâtiments industriels aux toits sombres alignés le long d'un torrent, au pied d'une pente boisée ; une maison blanche à étages à droite.

Fourvoirie : fabriques

Émile Duchemin (photographe) · 1890-1914

Émile Duchemin, Fourvoirie : fabriques, foto, tussen 1890 en 1914. De distilleerderij van de kartuizers in Saint-Laurent-du-Pont (Isère), nu ingeschreven als historisch monument.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b10665827w — publiek domein.

Vitrine 02 van 07 1838-1903

Kan een klooster een fabriek runnen?


De likeuren komen laat. In 1838 maken de kartuizers een likeur van citroenmelisse, wit; in 1840 brengt pater Garnier de gele Chartreuse op de markt, daarna de groene. De vraag groeit, en het distilleren verlaat het klooster: in 1860 vestigt het zich in Fourvoirie, aan de ingang van het massief, aan de Guiers Mort.

Wat de foto toont, is een industrie: gebouwen in een rij langs de bergbeek, een weg, een stuwdam. De monniken wonen er niet; ze leiden er een productie waarin leken werken en waarvan de inkomsten de orde onderhouden.

Vanaf de jaren 1860 trekt de naam navolgers aan: andere distillateurs verkopen hun “chartreuse”. De orde gaat ten aanval. De vraag die dan begint, zal de hele volgende eeuw doorlopen: aan wie behoort de naam van een klooster?

De naam wordt een merk, en het merk een inzet van processen.

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Waarschijnlijk — de historiografie is het erover eens, maar een datum of een toeschrijving blijft omstreden.

Bronnen

  • Base Mérimée, notice PA00125740 (distilleerderij van Fourvoirie, Saint-Laurent-du-Pont, in 1860 overgebracht)
  • Chartreuse Diffusion, “Histoire”, chartreuse.fr (witte likeur van 1838, gele en groene van 1840)
  • Gallica: É. Duchemin, Fourvoirie : fabriques, ark:/12148/btv1b10665827w

Topstuk

Page de titre imprimée d'une brochure : « Liqueur de la Grande-Chartreuse. Propriété du nom de Chartreuse. Instances civiles et correctionnelles. Le Révérend Louis Garnier… contre MM. Paul Garnier, Henriot, Martin et autres », Paris, 1870.

Liqueur de la Grande-Chartreuse. Propriété du nom de Chartreuse. Instances civiles et correctionnelles

Typographie A. Hennuyer, Paris · 1870

Liqueur de la Grande-Chartreuse. Propriété du nom de Chartreuse. Instances civiles et correctionnelles, brochure, Parijs, drukkerij A. Hennuyer, 1870. Titelpagina: pater Louis Garnier tegen meerdere fabrikanten. Het merkenrecht wordt er geschreven naar aanleiding van een klooster.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/bpt6k14295911 — publiek domein.

Vitrine 03 van 07 1870-1929

Aan wie behoort de naam “Chartreuse”?


Wat men nabootst, is een geur. De Chartreuse wordt gemaakt van een groot aantal planten, honderddertig volgens de orde, die in alcohol macereren, worden gedistilleerd en daarna lang rijpen in eiken foeders; de groene, de sterkste, ontleent haar kleur aan de planten zelf, de gele is zachter. In 1870 publiceert pater Louis Garnier, procurator van de orde, het dossier van zijn processen tegen degenen die een “chartreuse” verkopen zonder kartuizer te zijn, en de rechters geven hem gelijk: de naam duidt een herkomst aan, geen stijl van likeur.

In 1903 keert de wet op de congregaties de situatie om: de kartuizers worden uit de Grande Chartreuse verdreven, hun distilleerderij en hun merk worden in beslag genomen en daarna geëxploiteerd door een vennootschap die het recept niet heeft. De monniken nemen hun geheim mee naar Tarragona, in Spanje, en distilleren er vanaf 1904.

De naam komt in etappes bij hen terug: in de Verenigde Staten in 1911, door een arrest van het Hooggerechtshof; in Frankrijk in 1929, wanneer de vennootschap die hem exploiteerde failliet gaat en notabelen uit Voiron de aandelen opkopen om ze aan de monniken terug te geven. Een kwarteeuw lang was de likeur die in Frankrijk onder de naam Chartreuse werd verkocht niet die van de kartuizers.

Terwijl de kartuizers pleiten voor hun naam, fabriceert een Normandische negociant een heel klooster.

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Gestaafd — gedocumenteerd door bronnen uit de eerste hand of een stevige historiografie.

Bronnen

  • Gallica: Liqueur de la Grande-Chartreuse. Propriété du nom de Chartreuse, Parijs, 1870, ark:/12148/bpt6k14295911
  • Hooggerechtshof van de Verenigde Staten, Baglin v. Cusenier Co., 221 U.S. 580 (1911)
  • Chartreuse Diffusion, “Histoire”, chartreuse.fr (verdrijving van 29 april 1903, Tarragona 1904-1989, terugkoop van 1929)

Topstuk

Photographie ancienne aux tons sépia : un bâtiment néogothique à grandes baies et à tour pointue, devant un jardin planté.

[Palais de la Bénédictine à Fécamp]

Photographie anonyme · 1890

Palais de la Bénédictine à Fécamp, anonieme foto, omstreeks 1890. Gebouwd van 1882 tot 1888 naar de plannen van Camille Albert, bootst het gebouw een abdij na die nooit door een monnik is bewoond.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b10679228r — publiek domein.

Vitrine 04 van 07 1510-1892

Wie was dom Bernardo Vincelli?


De Bénédictine vertelt dat in 1510 een Venetiaanse monnik van de abdij van Fécamp, dom Bernardo Vincelli, een plantenelixer ontwikkelde; en dat in 1863 een wijnhandelaar uit de stad, Alexandre Le Grand, het recept terugvond in een oud boek uit zijn verzameling.

Er is geen enkel onafhankelijk spoor van Vincelli of van zijn likeur gevonden, en het huis heeft het document nooit getoond, noch geheel noch gedeeltelijk. Wanneer Le Grand zijn likeur lanceert, is de abdij van Fécamp sinds 1791 leeg van monniken: er is niemand meer om hem te maken, noch om het tegen te spreken.

Le Grand is een slimme zakenman. Vanaf 1882 laat hij door de architect Camille Albert dit neogotische en neorenaissancistische paleis bouwen, tegelijk toneelabdij, museum en fabriek. In 1892 gaat het in vlammen op en wordt het herbouwd. Het klooster van de Bénédictine is een decor dat door een negociant is gebouwd.

Feit of legende? « De Bénédictine werd in 1510 gemaakt door een monnik van de abdij van Fécamp. » Beslis voordat u het opent. Het antwoord bekijken

Het is een legende.

De enige getuige van 1510 is het verhaal van het merk. Er is geen enkel document getoond en buiten dat verhaal is geen enkel spoor van Vincelli teruggevonden. Wat vaststaat, is de commerciële creatie van de likeur door Alexandre Le Grand in de jaren 1860.

Om een klooster te verkopen, moet men het ook nog tonen. De reclame neemt dat op zich.

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Gestaafd — gedocumenteerd door bronnen uit de eerste hand of een stevige historiografie.

Bronnen

  • J. Meehan, lemma “Bénédictine”, in The Oxford Companion to Spirits and Cocktails, Oxford University Press, 2021
  • Bénédictine, “Secrets de la Bénédictine”, benedictinedom.com (merkverhaal: 1510, 1863)
  • Geneacaux, notice “Louis-Ambroise Blandin” (vertrek van de religieuzen uit Fécamp, 11 januari 1791)
  • Wikipedia (fr), “Palais Bénédictine” (Camille Albert, bouw van 1882 tot 1888, brand van 12 januari 1892)

Topstuk

Très haute affiche Art nouveau : deux jeunes femmes drapées de bleu-gris encadrent une bouteille marquée « D.O.M. » posée devant un halo doré et une mitre d'abbé ; en bas, l'abbaye de Fécamp au coucher du soleil.

Bénédictine de l'Abbaye de Fécamp

Alfons Mucha (imprimerie F. Champenois) · 1898 · Kleurenlithografie

Alfons Mucha, Bénédictine de l'Abbaye de Fécamp, kleurenlithografie, drukkerij F. Champenois, 1898. Reclamestuk dat als document wordt getoond: het laat de kloosterbeeldvorming zien, opgegaan in de art nouveau.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/btv1b9016446t — publiek domein.

Vitrine 05 van 07 1869-1898

Waarom zoveel monniken op de etiketten?


In de 19e eeuw wordt de likeurmonnik een personage. Op 2 oktober 1869 publiceert Alphonse Daudet in Le Figaro “L'Élixir du révérend père Gaucher”, het verhaal van een geestelijke die zijn klooster redt door een likeur te maken en daar zijn zielenrust bij verliest. Het verhaal is een satire; het vestigt een figuur.

De merken pakken het op. Le Grand zet op zijn flessen “D.O.M.”, Deo Optimo Maximo, een Latijnse opdracht die het etiket het aanzien geeft van een kerkinscriptie. Andere likeuren geven zichzelf een klooster, een abdij of een frater, zonder verband met enige religieuze orde.

De affiche van Mucha uit 1898 toont waar dat toe leidt: van het klooster blijft alleen een vignet onderaan het beeld over. De religieuze verwijzing is een decor onder andere geworden, in dienst van een merk.

Hoe herkent men tegenwoordig een likeur die werkelijk met monniken verbonden is?

Volgende vitrine
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Gestaafd — gedocumenteerd door bronnen uit de eerste hand of een stevige historiografie.

Bronnen

  • Alphonse Daudet, “L'Élixir du révérend père Gaucher”, Le Figaro, 2 oktober 1869, opgenomen in Lettres de mon moulin
  • Victoria and Albert Museum, notice O165139 (A. Mucha, Bénédictine, 1898)
  • Gallica: A. Mucha, Bénédictine de l'Abbaye de Fécamp, 1898, ark:/12148/btv1b9016446t

Topstuk

Photographie collée sur un carton annoté : un bâtiment éventré, charpentes et pans de mur effondrés en tas au pied d'une maison encore debout.

Glissement de Fourvoirie [novembre 1935], aspect des bâtiments après la catastrophe

Photographie anonyme · 1936

Glissement de Fourvoirie [novembre 1935], aspect des bâtiments après la catastrophe, foto op karton geplakt, 1936. Het oorspronkelijke onderschrift dateert het ongeluk in november; het verhaal van de orde spreekt van december 1935.

Bron gallica.bnf.fr / BnF, ark:/12148/bd6t54546939x — publiek domein.

Vitrine 06 van 07 1935-2018

Waar zijn de monniken vandaag?


Eind 1935 verwoest een aardverschuiving het grootste deel van Fourvoirie. De kartuizers vestigen hun distilleerderij in Voiron, waar ze van 1936 tot 2017 blijft; sinds 2018 staat ze in Aiguenoire, op gronden die de orde sinds de 17e eeuw bezit. De productie verloopt via een handelsvennootschap; volgens de orde is de samenstelling slechts aan twee monniken bekend.

De productie zelf is nauwelijks veranderd: de gedroogde planten macereren in alcohol, gaan door de alambiek, en daarna rijpt de likeur jarenlang in eiken foeders. In Fécamp volgt de Bénédictine een verwante weg: planten en specerijen, zevenentwintig volgens het huis, meerdere maceraties en distillaties, rijping op vat, honing en suiker, en een barnsteenkleur.

Een abdij op het etiket bewijst niets: het recht behoudt geen enkele “kloosterlijke” vermelding voor, en alleen privélabels, zoals “Authentic Trappist Product”, vereisen een productie onder toezicht van monniken. Noch de Chartreuse noch de Bénédictine draagt ze: de ene omdat de kartuizers geen trappisten zijn, de andere omdat er nooit een monnik heeft gewerkt.

Het blijft over bijeen te brengen wat deze zes zalen hebben ontward.

Wat u moet onthouden
Hoe we het weten

Zekerheidsgraad


Waarschijnlijk — de historiografie is het erover eens, maar een datum of een toeschrijving blijft omstreden.

Bronnen

  • Gallica: Glissement de Fourvoirie [novembre 1935], foto, 1936, ark:/12148/bd6t54546939x
  • Chartreuse Diffusion, “Les distilleries”, chartreuse.fr (Voiron 1936-2017, Aiguenoire 2018)
  • Verordening (EU) 2019/787, bijlage I, categorie 33 (likeur)
  • International Trappist Association, “ATP label”, trappist.be

Vitrine 07 van 07 Laatste vitrine

Wat u moet onthouden


Worden kloosterlikeuren door monniken gemaakt?

Het antwoord Het klooster is eerst een beeld: achter de Chartreuse staan monniken die sinds de 18e eeuw distilleren en hun naam voor de rechtbank verdedigen; achter de Bénédictine staat een negociant uit de 19e eeuw die zijn abdij heeft gebouwd en zijn monnik heeft verzonnen.

  1. De Chartreuse heeft een gedocumenteerde kloosterlijke oorsprong in de 18e eeuw; de datum van 1605 blijft een traditie.
  2. De kartuizers hebben hun naam sinds 1870 voor de rechter verdedigd en hem behouden ondanks de verdrijving van 1903.
  3. De Bénédictine is een commerciële creatie van Alexandre Le Grand; Vincelli en 1510 zijn een merklegende.
  4. Groene of gele Chartreuse, barnsteenkleurige Bénédictine: het zijn likeuren van gemacereerde, gedistilleerde, gezoete en op vat gerijpte planten; een abdij op het etiket zegt niets over hun productie.

Zaal geopend op 3 oktober 2026. De teksten zijn geschreven door het team van SpiLi en wachten op de nalezing door de wetenschappelijke raad.