Verhalen van huizen · Saint-James
Is de vierkante fles van Saint-James ontworpen voor de scheepsruimen?
In de vierkante fles van Saint-James zit tegenwoordig een rhum agricole uit Martinique, gemaakt van het verse sap van suikerriet. Men vertelt dat haar vorm is bedacht om in de scheepsruimen op elkaar te worden gestapeld zonder te breken; de verklaring is zo praktisch dat niemand ooit de moeite nam haar na te gaan. De enige teksten uit die tijd die over deze fles spreken, vonnissen van 1884 en 1885, zeggen iets anders.
Het verhaal
Niets verbindt de vierkante fles van Saint-James met de scheepsruimen: ze verschijnt in 1882 in Marseille, bij een handelaar die haar deponeert om haar voor zijn rum te reserveren.
Saint-Pierre is in de 18e eeuw de economische hoofdstad van Martinique, een haven waar suiker en tafia, de brandewijn van suikerriet, worden ingeladen. Op de hoogten behoort de plantage van Trou-Vaillant toe aan de Barmhartige Broeders (Frères de la Charité), een hospitaalorde. Volgens de overlevering van het huis distilleert een van hen, pater Edmond Lefébure, er in 1765 een rum die hij een Engelse naam geeft, Saint-James, om hem in Nieuw-Engeland te verkopen.
Op een plantage wordt het werk door slaven gedaan. Wanneer Victor Schœlcher in 1842 Trouvaillant bezoekt, behoort het landgoed toe aan de Staat; hij beschrijft er de “nègres du roi”, de slaven van de Kroon. De afschaffing komt zes jaar later, in 1848.
De geschiedenis van de fles begint in Marseille. Paulin Lambert importeert daar rum uit Martinique. Op 21 augustus 1882 deponeert hij het merk “Saint-James” en de dag daarop een vierkante fles als model. Een concurrent betwist het hem. De handelsrechtbank van Marseille in 1884, daarna het hof van Aix op 10 april 1885, geven hem gelijk: hij heeft de vierkante vorm niet uitgevonden, maar hij is de eerste die haar voor rum heeft gedeponeerd. De nationale pers, tot en met Le Figaro, doet verslag van de zaak.
In 1890 koopt Lambert de plantage van Saint-Pierre. Datzelfde jaar toont een affiche de baai, de rumdistilleerderij, de suikerfabriek, de viaductbrug en vignetten met bijschriften als “Nègres de St James” of “Village indien”: de arbeiders, vaak contractarbeiders uit India na de afschaffing, figureren als een merkwaardigheid van het landschap.
Op 8 mei 1902 verwoest de Mont Pelée Saint-Pierre en doodt vrijwel al zijn inwoners. De distilleerderij, hoger gelegen, wordt gedeeltelijk gespaard; de productie hervat enkele jaren later. In 1974 verlaat ze Saint-Pierre voor Sainte-Marie, aan de Atlantische kust, waar daarna een rummuseum is geopend. Het huis behoort nu toe aan La Martiniquaise.
Wat vandaag in de vierkante fles zit, is een rhum agricole. Het suikerriet, gesneden tijdens de vastentijd, het droge seizoen, wordt binnen enkele uren vermalen; het sap, de vesou, fermenteert enkele dagen en gaat dan door een distillatiekolom, waaruit de brandewijn komt met ongeveer 70 % vol. Wit behoudt deze rum de geur van vers suikerriet, kruidig en peperig. Jarenlang op eikenhouten vaten gerijpt, onder een hitte die de uitwisseling met het hout versnelt, krijgt hij een amberkleur en tonen van hout, vanille en gekonfijt fruit. De rum die Lambert in 1882 importeerde, was niet noodzakelijk van deze aard: in het Martinique van de 19e eeuw werd een groot deel van de rum gedistilleerd uit de melasse van de suikerfabrieken.
De legende tegenover de bronnen
De legende
Zoals de overlevering die door het huis en de gespecialiseerde pers wordt overgenomen ze vertelt
Om lange overtochten te doorstaan, zou het huis een vierkante fles hebben bedacht: men kon haar dicht opeen in de scheepsruimen stapelen, zonder dat ze rolde of brak. Saint-James zou zo de eerste rum in een vierkante fles zijn geweest.
Wat de bronnen zeggen
De processen van 1884 en 1885, de enige documenten uit die tijd die over de fles spreken, noemen noch scheepsruimen, noch breuk, noch overtochten. Lambert verdedigt er een “volstrekt originele vorm”, dat wil zeggen een onderscheidend kenmerk. Het vonnis, weergegeven in de Annales de la propriété industrielle, preciseert dat hij de vierkante vorm niet heeft uitgevonden: zijn recht berust op het depot, niet op de uitvinding.
De logica van de scheepsruimen is niet absurd, maar ze geldt voor veel flessen en steunt hier op geen enkele tekst; ze verandert een juridische handeling in zeemansvernuft. Ze stuit ook op de chronologie: de rum reist dan meestal in vaten, en het is de handelaar in het moederland die hem bottelt. De fles van Saint-James verschijnt in Marseille, niet op de kade van Saint-Pierre.
De datum van 1765, de naam van pater Lefébure en de Engelse oorsprong van de naam berusten alleen op de overlevering; een andere versie schrijft de naam toe aan een Engelse admiraal. De archieven van de orde en van de plantage moeten nog worden doorgenomen.
Dus, legende of geschiedenis?
Wat denkt u, voordat u het antwoord leest?
Kies een graad: het is de vraag die de historicus zich bij elk verhaal stelt.
Zekerheidsgraad : Traditie
Overlevering. Geen enkel document verbindt de vierkante vorm met de scheepsruimen.
Het motief van de scheepsruimen is een overlevering: aannemelijk, nooit gedocumenteerd, en afwezig in de enige teksten uit die tijd die over de fles spreken. Wat die teksten zeggen, is duidelijker: in 1882 deponeert een handelaar uit Marseille een vorm die hij niet heeft uitgevonden, en de rechter reserveert haar voor hem. De vierkante fles is in de eerste plaats een merk, in de juridische zin van het woord.
Hoe we het weten
Elke datum in dit verhaal verwijst naar een van de bronnen hieronder. De zekerheidsgraad leest u af aan de lijn: doorgetrokken voor gestaafd, gestreept voor waarschijnlijk, gestippeld voor traditie, dubbel voor legende.
Mijlpalen
-
1765 Pater Lefébure distilleert in Trou-Vaillant, volgens de overlevering -
1842 Victor Schœlcher beschrijft de plantage en haar slaven -
1882 Paulin Lambert deponeert het merk en de vierkante fles -
1885 Het hof van Aix bevestigt het uitsluitende gebruik van de vierkante vorm -
1890 Lambert koopt de plantage van Saint-Pierre -
1902 Uitbarsting van de Mont Pelée; de distilleerderij gedeeltelijk gespaard -
1974 De productie vertrekt naar Sainte-Marie
Gestaafd- vastgesteld door documenten uit de tijd van de feiten.
Waarschijnlijk- aannemelijk en in overeenstemming met de bronnen, zonder rechtstreeks bewijs.
Traditie- doorgegeven door het huis of het plaatselijke geheugen, zonder document dat het bevestigt of weerlegt.
Legende- tegengesproken door de bronnen, of achteraf verzonnen.
Wat onzeker blijft
- De datum van 1765 en de rol van pater Lefébure.
- De oorsprong van de naam: markt van Nieuw-Engeland of Engelse admiraal.
- De datum waarop de productie na 1902 hervatte.
- De status van de arbeiders die op de affiche van 1890 zijn afgebeeld.
Bronnen
- Victor Schœlcher, Des colonies françaises. Abolition immédiate de l'esclavage , 1842.
- Annales de la propriété industrielle, artistique et littéraire , 1885.
- Le Figaro, 19 avril 1885 , 1885.
- Le Républicain de Constantine, 15 novembre 1884 , 1884.
- Bélia Sainte-Marie, Saint-James, de Saint-Pierre à Sainte-Marie , 2018.