Verhalen van huizen · Lucas Bols
Is het oudste spiritusmerk ter wereld in 1575 in Amsterdam geboren?
Op de etiketten staat een jaartal: 1575. Het huis Lucas Bols gebruikt het om zich het oudste merk van gedistilleerde dranken ter wereld te noemen. De registers van Amsterdam vertellen een andere chronologie: de lijn van Lucas Bols verschijnt daar pas halverwege de zeventiende eeuw, met een kuiper uit het Rijnland.
Het verhaal
De Bols zijn inderdaad een zeer oud geslacht van Amsterdamse distillateurs, waarvan de lijn waarschijnlijk al vanaf de jaren 1640 in de registers van de stad voorkomt; maar het enige bekende stuk uit 1575 betreft vluchtelingen bij Keulen, geen distilleerderij.
Op 20 augustus 1646 wordt een kuiper ingeschreven in het poortersboek van Amsterdam. Het register noemt hem Pieter Jacobsz Bulsius en laat hem komen uit het “Land van Gulick”, het Land van Gulik, ten westen van Keulen. Volgens het Oxford Companion to Spirits and Cocktails kwam hij in 1640 in de stad aan, een datum die geen enkel geraadpleegd register bevestigt; hij is de eerste man van de lijn van Lucas Bols die de indexen van het Stadsarchief prijsgeven. De naam Bols komt daar zelf al in 1591 voor, gedragen door andere families van wie niet bekend is hoe ze met deze verwant zijn.
Die naam draagt een ballingschap met zich mee. Volgens hetzelfde Oxford Companion waren de Bulsiussen gevlucht voor de onrust in Noord-Vlaanderen en hadden ze zich bij Keulen gevestigd. Het register van 1646, dat Pieter Jacobsz uit het Land van Gulik laat komen, sluit aan bij die omweg langs de Rijn. Volgens dezelfde bron leert hij het vak bij een gerenommeerd distillateur, en wordt zijn naam ingekort tot Bols.
In 1661 koopt Pieter Jacobsz Bols een stuk grond aan de Rozengracht, een gracht in het westen van de stad. Het huis legt daar zijn oorsprong, in een kleine distilleerderij die 't Lootsje heet, “het kleine loodsje”. Een Lucas Bols wordt in 1652 in Amsterdam geboren, volgens het Oxford Companion. Op 17 maart 1719 wordt een Lucas Bols begraven in de Westerkerk, de kerk van de buurt; het huis ziet daarin dezelfde man.
De Nederlandse jenever heeft als basis de moutwijn, de “wijn van mout”: een beslag van rogge, maïs en gemoute gerst gist, en wordt dan meermaals gedistilleerd, tegenwoordig eerst in een kolom, daarna in een distilleerketel, tot 46 tot 48 % vol. Vroeger werd hij opnieuw gedistilleerd met jeneverbessen en andere planten; tegenwoordig wordt hij gemengd met een neutrale alcohol die op die planten is gedistilleerd. De oude jenever bevat minstens 15 % moutwijn, de jonge jenever minder, bij een alcoholgehalte van minstens 35 % vol. Bols verkoopt vooral likeuren; volgens het Oxford Companion verliet de productie Amsterdam in 1964 en is die sindsdien bijna geheel aan derden uitbesteed.
Het huis brengt Lucas Bols in verband met de Nederlandse Oost-Indische Compagnie, de VOC, die hem toegang tot de specerijen zou hebben gegeven. Die specerijen hebben een geschiedenis. In 1621 neemt de VOC, op bevel van Jan Pieterszoon Coen, de Banda-eilanden in, waar de muskaatnoot groeit. Volgens de historicus Frank Dhont, die van genocide spreekt, worden de zowat 15 000 bewoners gedood, tot slavernij gedwongen of op de vlucht gejaagd, en verzekert de Compagnie zich het monopolie op muskaatnoot en foelie.
Aan het begin van de negentiende eeuw verliest de familie het bedrijf: in 1813 volgens het Oxford Companion, in 1816 volgens het huis. De overnemer houdt de naam, daarna gaat het bedrijf volgens het huis in 1868 over naar de familie Moltzer. Tussen ca. 1881 en 1915 kondigt een gedrukte reclame de fabriek 't Lootsje aan, “opgericht Anno 1575”. In 1941, onder de Duitse bezetting, zetten de leveringen van Bols aan de bezetter zijn adjunct-directeur, Ernst Moltzer, tegenover de rest van de familiedirectie, volgens het onderzoek van de schrijver Martin Hendriksma dat het persbureau ANP weergeeft; geschorst sluit hij zich aan bij het verzet en verdwijnt hij op de Noordzee bij een poging Engeland te bereiken.
De legende tegenover de bronnen
De legende
Zoals het huis ze vertelt
In 1575 richt de familie Bols een kleine distilleerderij op, 't Lootsje, in een houten loods aan de rand van Amsterdam, en begint likeuren te distilleren; de jenever volgt in 1664. Lucas Bols, kleinzoon van de stichter, wordt meerderheidsaandeelhouder van de VOC, wat hem het voorrecht geeft als eerste de kruiden en specerijen uit Indië uit te kiezen. Het huis noemt zich zo het oudste merk van gedistilleerde dranken ter wereld.
Wat de bronnen zeggen
De indexen van het Stadsarchief van Amsterdam geven geen enkele Bols vóór 1591 prijs, ook al bestrijken ze de zestiende eeuw ongelijk. Wie daar daarna voorkomt, wordt noch aan een distilleerderij, noch aan Lucas Bols gekoppeld. De lijn van het huis komt er in 1646 binnen met een kuiper, die het Oxford Companion in 1640 laat aankomen, en koopt in 1661 een stuk grond aan de Rozengracht. De jenever van 1664 wordt alleen door het huis gestaafd.
Voor 1575 kent het Oxford Companion maar één document: een verzoekschrift aan de protestantse synode van Keulen van een gemeenschap van vluchtelingen uit de Zuidelijke Nederlanden, waarin waarschijnlijk een weduwe Bulsius voorkwam. Zij vroeg of de godsdienstwet toestond graan te brouwen en te distilleren. Dat papier plaatst misschien een voormoeder bij Keulen, in een milieu dat zich vragen stelt over distillatie; het zegt niets over een distilleerderij in Amsterdam.
Geen enkele geraadpleegde onafhankelijke bron maakt van Lucas Bols een aandeelhouder van de VOC, laat staan een meerderheidsaandeelhouder, en het huis legt geen enkel stuk over. Het kapitaal van de Compagnie, zowat 6,4 miljoen gulden, was in 1602 ingeschreven; de aandelen konden worden doorverkocht, maar de meerderheid ervan bezitten zou hebben betekend dat voor meer dan 3,2 miljoen gulden werd opgekocht.
Dus, legende of geschiedenis?
Wat denkt u, voordat u het antwoord leest?
Kies een graad: het is de vraag die de historicus zich bij elk verhaal stelt.
Zekerheidsgraad : Legende
Legende voor 1575. De lijn van Lucas Bols zit waarschijnlijk al in de jaren 1640 in Amsterdam.
De lijn van Lucas Bols is oud, en de registers van de stad bewaren er waarschijnlijke sporen van sinds het midden van de zeventiende eeuw: een kuiper in 1646, een stuk grond aan de Rozengracht in 1661, een Lucas Bols begraven in 1719. Maar 1575 berust op geen enkel Amsterdams archief; het enige bekende stuk uit dat jaar spreekt over vluchtelingen bij Keulen. De titel van oudste spiritusmerk ter wereld hangt aan dat jaartal. Het voorrecht van de VOC heeft daarentegen geen enkele steun.
Hoe we het weten
Elke datum in dit verhaal verwijst naar een van de bronnen hieronder. De zekerheidsgraad leest u af aan de lijn: doorgetrokken voor gestaafd, gestreept voor waarschijnlijk, gestippeld voor traditie, dubbel voor legende.
Mijlpalen
-
1575 Oprichting van 't Lootsje, volgens het huis -
1591 Eerste Bolsen in de registers van Amsterdam, zonder aangetoond verband met het huis -
1640 Pieter Jacobsz Bulsius komt in Amsterdam aan -
1646 Pieter Jacobsz Bulsius, kuiper, ingeschreven als poorter van Amsterdam -
1652 Geboorte van Lucas Bols in Amsterdam -
1661 Pieter Jacobsz Bols koopt een stuk grond aan de Rozengracht -
1664 Eerste jenever, volgens het huis -
1719 Lucas Bols begraven in de Westerkerk -
1813 Het bedrijf verkocht aan Gabriel van 't Wout -
1941 Ernst Moltzer verzet zich tegen de leveringen aan de bezetter en sluit zich aan bij het verzet
Gestaafd- vastgesteld door documenten uit de tijd van de feiten.
Waarschijnlijk- aannemelijk en in overeenstemming met de bronnen, zonder rechtstreeks bewijs.
Traditie- doorgegeven door het huis of het plaatselijke geheugen, zonder document dat het bevestigt of weerlegt.
Legende- tegengesproken door de bronnen, of achteraf verzonnen.
Wat onzeker blijft
- De afstamming van Pieter Jacobsz Bulsius naar Lucas Bols: aannemelijk, maar niet teruggevonden in de indexen (de doop van Lucas Bols in 1652 staat er niet in). Dat de in 1719 begraven Lucas Bols degene is die in 1652 werd geboren, zegt alleen het huis.
- De Bolsen die al vanaf 1591 in Amsterdam zijn (poorter in 1591, 1593 en 1597, daarna Jan, Jacob en Samuel “Jacobsz” Bols, getrouwd tussen 1604 en 1641): geen enkel verband met de lijn van Lucas Bols is aangetoond of uitgesloten. De indexen vermelden hun beroep niet.
- De identiteit van de Pieter Jacobsz Bulsius van 1646 en de Pieter Jacobsz Bols van 1661: naam en voornaam komen overeen, het Oxford Companion beschrijft de inkorting van de naam; geen enkele geraadpleegde akte legt het verband uitdrukkelijk.
- De aankomst in Amsterdam in 1640 en de leertijd bij een distillateur, gegeven door het Oxford Companion zonder naam of stuk; het geraadpleegde register is dat van 1646, dat “kuiper” zegt.
- De datum van de verkoop van het bedrijf: 1813 volgens het Oxford Companion, 1816 volgens het huis.
- De overgang naar de familie Moltzer in 1868 wordt alleen door het huis gegeven.
- De episode van 1941 is bekend via het persbureau ANP, dat het boek van Martin Hendriksma samenvat, Bol's Secret (De Geus, 2024), dat niet is geraadpleegd; de omvang van de leveringen en een eventuele dwang zijn hier niet gedocumenteerd.
- De ligging van 't Lootsje in 1575, “aan de rand van de stad” volgens het huis: er is niet gezocht naar de datering van het tracé van de Rozengracht, en over de staat van de grond vóór 1661 wordt niets gezegd.
- Het document van 1575 is alleen bekend via het Oxford Companion; het is niet gezien.
- De Nederlandse kwaliteitspers heeft niets vindbaars over het jaartal 1575 gepubliceerd; de enige geraadpleegde reportage (NH Nieuws, 17 maart 2025) neemt het jaartal van het huis over zonder het te bespreken.
- Het argument van de stilte heeft zijn grenzen: de indexen van het Stadsarchief bestrijken maar een deel van de reeksen uit de zestiende eeuw (de overdrachten van goederen bijvoorbeeld pas vanaf 1563); de spelling Bulsius komt er pas vanaf 1646 in voor.
Bronnen
- Lucas Bols, Corporate history Lucas Bols , 2015.
- Bols, Heritage , 2026.
- Bols, Amsterdam's distilling heritage: the physical landscape of Bols , 2026.
- Philip Duff, « Bols », in The Oxford Companion to Spirits and Cocktails , Oxford University Press , 2021.
- Philip Duff, « genever », in The Oxford Companion to Spirits and Cocktails , Oxford University Press , 2021.
- Stadsarchief Amsterdam, Poorterboeken : Pieter Jacobsz Bulsius, kuiper, 20 août 1646 (archives 5033, inv. 2) .
- Stadsarchief Amsterdam, Kwijtscheldingen : Pieter Jacobsz Bols, erf sur la Rozengracht, 3 juin 1661 (archives 5062, inv. 52) .
- Stadsarchief Amsterdam, Begraafregisters : Lucas Bols, Westerkerk, 17 mars 1719 (archives 5001, inv. 1103) .
- Stadsarchief Amsterdam, Index des personnes, recherche « Bols » : 1 722 mentions, la plus ancienne datée du 4 novembre 1591 (Poorterboeken) .
- Gebroeders Reimeringer, Reclame voor likeurstokerij 't Lootsje (Erven Lucas Bols) te Amsterdam (KOG-AA-1-45-119C) , Rijksmuseum .
- Frank Dhont, « Genocide in the Spice Islands: The Dutch East India Company and the Destruction of the Banda Archipelago Civilisation in 1621 », in The Cambridge World History of Genocide, vol. II , Cambridge University Press , 2023.
- ANP, repris par NL Times, After 82 years, author solves the mystery behind remains of resistance fighter in WWII , NL Times , 2024.
- Oscar Gelderblom, Abe de Jong et Joost Jonker, The Formative Years of the Modern Corporation: The Dutch East India Company VOC, 1602-1623 , Erasmus Research Institute of Management (version publiée dans The Journal of Economic History, 2013) , 2012.